Hoàn thiện pháp luật hình sự, tố tụng hình sự thích ứng với kỷ nguyên số

Phát biểu khai mạc, TS. Hoàng Xuân Châu, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Luật Hà Nội cho rằng kỷ nguyên số đang mở ra nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng làm xuất hiện các dạng tội phạm phi truyền thống với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, khó kiểm soát. Trong bối cảnh đó, pháp luật hình sự và tố tụng hình sự phải thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ: bảo đảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tội phạm có tổ chức, tội phạm công nghệ cao; đồng thời bảo vệ quyền con người, quyền công dân và tạo môi trường pháp lý an toàn cho đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số.

Theo TS. Hoàng Xuân Châu, việc hoàn thiện pháp luật không thể chỉ dừng lại ở sửa đổi kỹ thuật các điều khoản hay điều chỉnh khung hình phạt mà cần được đặt trên nền tảng của pháp quyền và công lý. Một hệ thống pháp luật hình sự hiện đại phải có triết lý dẫn dắt rõ ràng, bảo đảm tính nghiêm minh nhưng vẫn đề cao các giá trị công bằng và nhân văn.

Từ thực tiễn đó, TS. Hoàng Xuân Châu gợi mở nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và thảo luận như mục đích của hình phạt trong xã hội hiện đại; bảo đảm bình đẳng trước pháp luật; giới hạn quyền lực trừng phạt của Nhà nước; việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động tư pháp hình sự; cũng như những yêu cầu mới đối với chứng cứ điện tử và tiêu chuẩn tố tụng công bằng.

Nhấn mạnh ý nghĩa của hội thảo, TS. Hoàng Xuân Châu cho rằng các trao đổi không chỉ xoay quanh cấu thành tội phạm hay quy định pháp luật cụ thể mà còn hướng đến những vấn đề cốt lõi liên quan đến quyền và tự do cơ bản của con người, bảo vệ nạn nhân, tái hòa nhập người phạm tội, bảo đảm an ninh cộng đồng và phát triển bền vững xã hội.

TS. Hoàng Xuân Châu kỳ vọng hội thảo sẽ góp phần làm rõ những xu hướng lập pháp mới, đề xuất các định hướng cải cách chính sách, pháp luật hình sự và tố tụng hình sự phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước; đồng thời khơi dậy tinh thần nghiên cứu, phản biện và theo đuổi công lý trong thế hệ sinh viên, học viên luật.

Phát biểu tại Hội thảo, GS.TS. Võ Khánh Vinh, Nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lân Khoa học – Xã hội Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật học nhận định việc hoàn thiện Bộ luật Hình sự cần được tiếp cận từ góc độ chính sách tổng thể thay vì chỉ tập trung sửa đổi từng điều khoản riêng lẻ.

Theo GS.TS. Võ Khánh Vinh, tư duy xây dựng và hoàn thiện Bộ luật Hình sự cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận mang tính xử lý, trừng phạt sang tư duy bảo vệ công lý, quyền con người và phục vụ phát triển. Đồng thời, cần chuyển từ tư duy phản ứng sau khi tội phạm xảy ra sang tư duy phòng ngừa, quản trị rủi ro và phục hồi xã hội; từ cách tiếp cận khép kín sang mô hình liên ngành, thích ứng với chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Đây là nền tảng để xây dựng một Bộ luật Hình sự nghiêm minh, nhân đạo, hiện đại, khả thi, vừa bảo vệ trật tự xã hội, vừa bảo vệ con người, vừa phục vụ phát triển nhanh và bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới.

Từ góc độ chính sách, GS.TS. Võ Khánh Vinh đề xuất tám nhóm nội dung trọng tâm cần được nghiên cứu khi hoàn thiện Bộ luật Hình sự:

Thứ nhất, xác định rõ phạm vi can thiệp của pháp luật hình sự, rà soát các hành vi không còn nguy hiểm đáng kể để xem xét phi tội phạm hóa, đồng thời bổ sung các hành vi nguy hiểm mới cần được xử lý bằng chế tài hình sự.

Thứ hai, hoàn thiện cơ chế phân loại tội phạm theo hướng phục vụ hiệu quả việc phân hóa trách nhiệm hình sự, cá thể hóa hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự, xóa án tích và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng.

Thứ ba, tiếp tục đổi mới chính sách hình phạt theo hướng nghiêm minh nhưng nhân đạo, giảm sự phụ thuộc vào hình phạt tù, mở rộng áp dụng các biện pháp không tước tự do, biện pháp phục hồi, bồi thường và khắc phục hậu quả.

Thứ tư, xây dựng chính sách riêng đối với người chưa thành niên phạm tội trên cơ sở đề cao giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập, hạn chế áp dụng hình phạt tù.

Thứ năm, tiếp tục hoàn thiện các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, nhất là đối với các lĩnh vực kinh doanh, tài chính, môi trường, chứng khoán, thuế, cạnh tranh và an toàn lao động.

Thứ sáu, tăng cường bảo vệ quyền con người và quyền công dân thông qua việc hoàn thiện các quy định liên quan đến quyền sống, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, quyền riêng tư, quyền trẻ em, quyền của các nhóm yếu thế và quyền tiếp cận công lý.

Thứ bảy, hoàn thiện chính sách xử lý tội phạm kinh tế, tham nhũng và chức vụ theo hướng phân định rõ ranh giới giữa rủi ro kinh doanh với hành vi vi phạm pháp luật; đồng thời xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, rửa tiền, trốn thuế, thao túng thị trường và vi phạm trong các lĩnh vực nhạy cảm.

Thứ tám, xây dựng tư duy pháp lý mới đối với tội phạm trong môi trường số, tội phạm môi trường và các vấn đề phát sinh từ hội nhập quốc tế như dữ liệu cá nhân, tài sản số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ tài chính và an ninh sinh thái.

Để hiện thực hóa các định hướng trên, GS.TS. Võ Khánh Vinh đề xuất nhiều giải pháp, trong đó nhấn mạnh yêu cầu tổng kết toàn diện thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự; rà soát tính thống nhất giữa Bộ luật Hình sự với các luật có liên quan; xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ hoạch định chính sách hình sự; nâng cao chất lượng đánh giá tác động chính sách; mở rộng tham vấn chuyên gia và đối thoại chính sách với các cơ quan tư pháp, doanh nghiệp, giới khoa học và chuyên gia công nghệ.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm nguồn lực cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, trợ giúp pháp lý và chuyển đổi số trong lĩnh vực tư pháp; đồng thời tăng cường hướng dẫn áp dụng pháp luật thống nhất, phát triển án lệ và kịp thời giải thích những quy định còn có cách hiểu khác nhau.

Các ý kiến tại hội thảo thống nhất rằng việc hoàn thiện pháp luật hình sự và tố tụng hình sự là yêu cầu cấp thiết nhằm đáp ứng những thách thức mới của thời đại, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ trật tự xã hội, quyền con người và phát triển bền vững đất nước.