Hoàn thiện Luật Bảo vệ môi trường: Phân cấp mạnh, hậu kiểm chặt, kiểm soát ô nhiễm thực chất

Hoàn thiện Luật Bảo vệ môi trường: Phân cấp mạnh, hậu kiểm chặt, kiểm soát ô nhiễm thực chất
Quang cảnh phiên họp.

Tiếp thu nhiều ý kiến tâm huyết, trách nhiệm của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và đại biểu Quốc hội, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đã được chỉnh lý theo hướng đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với hậu kiểm, tháo gỡ những điểm nghẽn trong quản lý chất thải, kiểm soát ô nhiễm không khí, nguồn nước và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về môi trường. Những điều chỉnh này hướng tới yêu cầu vừa tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, vừa bảo đảm kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ gây ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và lợi ích quốc gia.

Phân cấp, phân quyền phải đi đôi với trách nhiệm kiểm soát môi trường

Chiều 13/11, Ủy ban Thường vụ Quốc hội họp cho ý kiến về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường. Trên cơ sở các ý kiến đóng góp tại phiên họp và quá trình thảo luận ở tổ, hội trường tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, cơ quan soạn thảo đã tiếp tục hoàn thiện nhiều nội dung quan trọng, tập trung vào những vấn đề còn có ý kiến khác nhau, tác động trực tiếp đến hiệu quả quản lý và bảo vệ môi trường.

Một trong những nội dung được quan tâm là việc lượng hóa tiêu chí môi trường, xác định yếu tố nhạy cảm về môi trường và phân định thẩm quyền giữa các cấp chính quyền. Tiếp thu ý kiến của Chủ tịch Quốc hội, cơ quan thẩm tra và đại biểu Quốc hội, dự thảo Luật đã bổ sung, cụ thể hóa các tiêu chí môi trường; đồng thời đưa thêm một số yếu tố như di dân, tái định cư, xả nước thải vào nguồn nước phục vụ mục đích cấp nước sinh hoạt, xả thải vào khu dân cư tập trung vào nhóm yếu tố nhạy cảm về môi trường.

Đáng chú ý, dự thảo tiếp tục đẩy mạnh phân quyền cho địa phương trong thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường; chuyển một số đối tượng sang thực hiện đăng ký môi trường nhằm đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư. Tuy nhiên, việc giảm bớt thủ tục không đồng nghĩa với giảm yêu cầu bảo vệ môi trường. Cùng với phân quyền, cơ quan soạn thảo đã bổ sung các công cụ hậu kiểm theo hướng giám sát có trọng tâm, trọng điểm, căn cứ mức độ rủi ro và dữ liệu môi trường.

Dự thảo Luật cũng quy định rõ hơn trách nhiệm của các cơ quan Trung ương và địa phương trong xử lý những vấn đề ô nhiễm có tính liên tỉnh, liên vùng. Việc bổ sung tiêu chí “địa bàn hoạt động” nhằm làm rõ phạm vi quản lý, trách nhiệm phối hợp và trách nhiệm của địa phương khi để xảy ra ô nhiễm môi trường thuộc phạm vi quản lý.

Đối với các dự án có phạm vi, mức độ tác động liên tỉnh, liên vùng, dự thảo Luật và dự thảo Nghị định đã bổ sung căn cứ về địa bàn hoạt động có tính liên tỉnh để phân định thẩm quyền thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường cũng như trách nhiệm kiểm tra, giám sát. Đây là nội dung nhằm khắc phục những khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện Luật số 146/2025/QH15 và Nghị quyết số 66.19/2026/NQ-CP về phân quyền cho địa phương, nhất là khi các địa phương chưa thống nhất về yêu cầu bảo vệ môi trường đối với một dự án có tác động trên địa bàn nhiều tỉnh.

Đồng thời, dự thảo Luật chỉnh lý theo hướng quy định rõ trách nhiệm của Chủ tịch UBND các cấp trong kiểm soát, xử lý ô nhiễm thuộc phạm vi quản lý; trường hợp phát sinh vấn đề ô nhiễm liên tỉnh, xuyên biên giới phải báo cáo cơ quan có thẩm quyền. Cơ chế phối hợp giữa các địa phương trong quản lý chất lượng môi trường nước mặt, không khí và xử lý các vấn đề môi trường liên vùng, liên tỉnh cũng được bổ sung, cụ thể hóa trong dự thảo Nghị định.

Để bảo đảm việc phân cấp, phân quyền thực chất, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã hoàn thiện quy định theo hướng phân định rõ nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm giữa Trung ương, cấp tỉnh, cấp xã; gắn thẩm quyền với điều kiện thực hiện, năng lực chuyên môn, nguồn lực, công tác kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu môi trường thống nhất, đồng bộ, liên thông từ Trung ương đến địa phương.

Kiểm soát ô nhiễm theo từng thông số, tháo gỡ điểm nghẽn quản lý chất thải

Bên cạnh việc hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền, dự thảo Luật tập trung giải quyết những vấn đề thực tiễn trong quản lý chất thải, kiểm soát ô nhiễm không khí, nguồn nước và hoạt động quan trắc môi trường.

Đối với chất thải rắn sinh hoạt, dự thảo Luật quy định thống nhất nguyên tắc phân loại theo hướng tăng cường tái chế, tái sử dụng, giảm chôn lấp, đồng thời bảo đảm phù hợp với điều kiện hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý tại từng địa phương. UBND cấp tỉnh được giao quyết định phương thức, lộ trình triển khai phù hợp với điều kiện thực tế, nhưng phải bảo đảm chất thải sau phân loại được thu gom, xử lý riêng.

Cách tiếp cận quản lý chất thải cũng được hoàn thiện theo thứ tự ưu tiên: giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng và hạn chế chôn lấp trực tiếp. Việc phân định rõ chất thải, phế liệu và vật liệu tái chế góp phần tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho các hoạt động tái chế, tái sử dụng, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Với cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR), dự thảo bổ sung trách nhiệm pháp lý của tổ chức được ủy quyền thực hiện trách nhiệm tái chế; đồng thời quy định chuyển tiếp đối với các khoản đóng góp tài chính phát sinh từ năm 2026 trở về trước. Dự thảo Nghị định cũng bổ sung lộ trình chuyển tiếp đối với một số nhóm sản phẩm, bao bì chưa có đủ hạ tầng tái chế và cơ chế bảo lưu khối lượng nghĩa vụ chưa thực hiện được đối với nhóm sản phẩm, bao bì đặc thù.

Các đại biểu tham dự phiên họp (ảnh: Quốc hội VN)
Các đại biểu tham dự phiên họp (ảnh: Quốc hội VN)

Trong kiểm soát ô nhiễm không khí, các quy định mới tập trung vào kiểm kê phát thải, dự báo ô nhiễm, trách nhiệm quản lý chất lượng môi trường không khí và nguyên tắc thiết lập, quản lý vùng phát thải thấp. Dự thảo Nghị định bổ sung cơ chế phối hợp liên ngành trong Kế hoạch quốc gia về quản lý chất lượng không khí; quy định tiêu chí, biện pháp áp dụng vùng phát thải thấp, giao UBND cấp tỉnh xác định phạm vi, đối tượng, lộ trình và biện pháp kiểm soát phát thải, trình HĐND quyết định.

Đối với quản lý chất lượng nước mặt, một trong những nội dung đáng chú ý là việc chỉnh lý quy định về khả năng chịu tải của nguồn tiếp nhận nước thải. Trong quá trình xây dựng dự thảo, Bộ Nông nghiệp và Môi trường từng đề xuất phương án chỉ không cho phép dự án mới, dự án mở rộng xả nước thải khi nguồn nước không còn khả năng chịu tải đối với tất cả các thông số bắt buộc đánh giá. Phương án này nhằm tháo gỡ vướng mắc thực tiễn, hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh đặt ra mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Tuy nhiên, tại các phiên thảo luận tổ và hội trường, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị phải kiểm soát ô nhiễm môi trường nước mặt theo từng thông số, không vì yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội mà tiếp tục làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước.

Tiếp thu ý kiến này, cơ quan soạn thảo đã chỉnh lý khoản 2 Điều 7 Luật Bảo vệ môi trường theo hướng kiểm soát hoạt động xả thải căn cứ từng thông số đã được công bố về khả năng chịu tải. Theo đó, không cho phép xả nước thải có thông số đã hết khả năng chịu tải vào nguồn tiếp nhận không còn khả năng chịu tải đối với chính thông số đó, trừ trường hợp chủ dự án, cơ sở có phương án xử lý đáp ứng yêu cầu về chất lượng nước mặt.

Điểm điều chỉnh này cho thấy yêu cầu kiểm soát ô nhiễm đang được đặt ra cụ thể hơn, thay vì chỉ xem xét khả năng chịu tải của nguồn nước một cách tổng thể. Việc đánh giá theo từng thông số giúp nhận diện đúng nguy cơ, tránh tình trạng một số chỉ tiêu ô nhiễm đã vượt ngưỡng nhưng hoạt động xả thải vẫn có thể tiếp diễn do các thông số khác chưa vượt khả năng chịu tải.

Đối với hoạt động quan trắc môi trường, dự thảo Luật bổ sung quy định về trách nhiệm bảo đảm tính chính xác, khách quan và toàn vẹn của dữ liệu quan trắc. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường thống nhất, dùng chung được xác định là nền tảng quan trọng để đẩy mạnh chuyển đổi số, phục vụ công tác theo dõi, giám sát, cảnh báo và xử lý các nguy cơ gây ô nhiễm.

Đặc biệt, cơ chế hậu kiểm được thiết kế theo hướng kết hợp khai thác thông tin, dữ liệu môi trường với đánh giá thực tế tại hiện trường; phân tầng giám sát theo mức độ rủi ro và đối tượng phải thực hiện quan trắc tự động, liên tục. Đây là cơ sở để chuyển từ cách quản lý thiên về kiểm soát thủ tục sang quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ tuân thủ thực tế.

Hoàn thiện thể chế, bảo đảm lợi ích quốc gia và tính thống nhất của chính sách

Không chỉ tập trung vào các vấn đề quản lý môi trường trong nước, quá trình tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật còn hướng tới hoàn thiện cơ chế quản lý thị trường các-bon, thực hiện cam kết quốc tế và bảo đảm lợi ích quốc gia.

Đối với kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở, cơ quan soạn thảo tiếp tục quy định kỳ báo cáo hai năm một lần theo quy định hiện hành. Đồng thời, dự thảo được hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của chủ thể tham gia thị trường các-bon, cơ chế bảo vệ lợi ích công, quản lý tài chính và thuế, bảo đảm tính thống nhất và đáp ứng yêu cầu quản lý hoạt động trao đổi tín chỉ các-bon quốc tế.

Riêng đề nghị xác định tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải là quyền tài sản, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá tác động chính sách để đề xuất phương án phù hợp.

Một nội dung khác được bổ sung là thẩm quyền giải thể Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và Quỹ Bảo vệ môi trường cấp tỉnh, cùng cơ chế chuyển tiếp trong trường hợp giải thể quỹ. Đề xuất này được đặt trong yêu cầu thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, tạo thuận lợi cho việc rà soát, sắp xếp lại các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, đồng thời bảo đảm tính ổn định trong thực hiện chính sách bảo vệ môi trường.

Cơ quan soạn thảo cũng đã rà soát, thể chế hóa các văn bản mới của Đảng, đặc biệt là Kết luận số 75-KL/TW về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới, Chỉ thị số 15-CT/TW về an ninh môi trường. Việc rà soát tính thống nhất của dự thảo Luật với các dự thảo luật có liên quan đang trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ hai cũng được thực hiện nhằm hạn chế chồng chéo, bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Trên cơ sở kết quả phiên họp chiều 13/11, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất trình Quốc hội xem xét, thông qua dự thảo Luật sau khi được tiếp thu, chỉnh lý theo kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Chính phủ chịu trách nhiệm toàn diện về việc tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo Luật cả về nội dung chính sách và kỹ thuật lập pháp, bảo đảm chất lượng và tiến độ trình Quốc hội xem xét, quyết định vào cuối kỳ họp.

Việc tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật lần này không chỉ nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thực thi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý nhà nước về môi trường. Phân cấp mạnh hơn phải đi cùng trách nhiệm rõ hơn; thủ tục được đơn giản hóa phải đi cùng hậu kiểm hiệu quả; phát triển kinh tế phải đặt trong giới hạn chịu tải của môi trường. Đây chính là những điều kiện quan trọng để bảo đảm chính sách bảo vệ môi trường đi vào thực chất, không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.

Trần Sơn