Hoàn thiện cơ chế cải tạo chung cư cũ và bảo đảm quyền tài sản cho cư dân đô thị

Hàng nghìn khu chung cư cũ trên cả nước đã hết niên hạn sử dụng, đặt hàng vạn hộ gia đình vào tình trạng sinh sống trong các công trình xuống cấp kéo dài. Việc hoàn thiện hành lang pháp lý về nhà ở không chỉ củng cố cơ chế bảo vệ quyền tài sản của người sở hữu mà còn tạo nền tảng cho một cuộc sống an toàn, ổn định và chất lượng hơn từ khâu quản lý, vận hành đến cải tạo và tái thiết.

Thực trạng xuống cấp và những vướng mắc trong cơ chế triển khai

Tại chung cư Phạm Thế Hiển (TP.HCM), nhiều năm qua, cư dân phải sinh hoạt trong điều kiện tường nứt, trần bong tróc. Bà Đỗ Kim Lang, người dân sinh sống tại đây, cho biết gia đình luôn lo ngại tình trạng bê tông rơi. Cùng chung cư, ông Thái Văn Quốc Chính bày tỏ mong muốn các cơ quan chức năng sớm có phương án di dời cụ thể để người dân ổn định cuộc sống.

Thực trạng tương tự cũng ghi nhận tại nhiều khu tập thể cũ ở Hà Nội. Tại khu tập thể ba tầng trên phố Lê Hồng Phong (phường Hà Đông), nơi khoảng 600 cư dân sinh sống trong 193 căn hộ được xây dựng từ năm 1970, các hạng mục cầu thang và hành lang đã xuống cấp. Theo phản ánh của người dân tại đây, mỗi khi di chuyển qua khu vực cầu thang, họ đều phải nép sát vào tường để tránh vữa rơi.

Bên cạnh yếu tố an toàn kết cấu công trình là sự chờ đợi kéo dài trong thời gian tạm cư. Tại chung cư 155–157 Bùi Viện (TP.HCM), khoảng 100 hộ dân đã rời nơi ở cũ để tạm cư hơn sáu năm, nhưng dự án cải tạo vẫn chưa hoàn tất thủ tục lựa chọn nhà đầu tư, khiến nhiều gia đình chưa xác định được thời điểm trở về.

Theo số liệu lũy kế của các địa phương đến hết tháng 11/2025, cả nước có khoảng 2.930 chung cư cũ, tập trung chủ yếu tại Hà Nội với 2.160 chung cư, TP.HCM có 474 chung cư và Hải Phòng có 178 chung cư. Tuy nhiên, tiến độ xử lý tại các đô thị lớn vẫn chậm so với nhu cầu thực tế. Tại TP.HCM, mới chỉ có 7 trong số 16 chung cư cấp D (mức độ nguy hiểm cao nhất) được tổ chức phá dỡ.

Quá trình cải tạo chung cư cũ ghi nhận sự mong muốn từ phía người dân và sự vào cuộc của chính quyền các cấp. Dù vậy, tiến độ triển khai vẫn gặp vướng mắc do một số quy định pháp luật chưa theo kịp thực tiễn, tạo ra những khoảng trống trong quá trình thực hiện.

Trước hết là sự thiếu đồng bộ giữa yêu cầu di dời khẩn cấp và cam kết tái định cư. Nhiều chung cư đã có kết luận kiểm định nguy hiểm từ nhiều năm trước nhưng việc di dời chưa thể hoàn tất. Khi phương án tái định cư, quyền mua lại căn hộ và lộ trình bàn giao nhà mới chưa được xác lập rõ ràng ngay từ đầu, cư dân thường e ngại việc rời khỏi nơi ở hiện tại. Ông Lã Trọng Loan, cư dân chung cư Trúc Giang (TP.HCM), cho biết gia đình chưa thể di dời vì chưa có cam kết cụ thể về quyền được mua lại nhà sau khi dự án xây dựng lại.

Tiếp đến là cơ chế xác lập tỷ lệ đồng thuận. Khi ngưỡng đồng thuận chưa được thiết kế hài hòa, chỉ một tỷ lệ nhỏ ý kiến chưa thống nhất cũng có thể làm đình trệ toàn bộ dự án, ảnh hưởng đến quyền lợi của đa số cư dân đã sẵn sàng di dời. Theo ThS. Luật sư Phạm Thanh Tuấn, chuyên gia pháp lý bất động sản, tỷ lệ đồng thuận cần được quy định theo hướng vừa bảo đảm quyền tham gia quyết định của đa số chủ sở hữu, vừa ngăn ngừa tình trạng thiểu số làm ngưng trệ tiến trình cải tạo chung.

Ngoài ra, bài toán tài chính cho bảo trì và xây dựng lại cũng đặt ra nhiều thách thức. Quy định về kinh phí bảo trì 2% chỉ mới được áp dụng từ ngày 1/7/2006. Theo tính toán của Bộ Xây dựng, nguồn quỹ này thông thường chỉ đáp ứng nhu cầu bảo trì trong khoảng 20 năm đầu vận hành. Do đó, áp lực xuống cấp và thiếu hụt nguồn lực tái thiết không chỉ diễn ra ở các khu tập thể cũ trên nửa thế kỷ, mà còn là vấn đề đặt ra đối với các tòa chung cư thế hệ mới trong tương lai.

Cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm an toàn nơi ở và quyền lợi hợp pháp của cư dân đô thị. Ảnh: Pexels
Cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm an toàn nơi ở và quyền lợi hợp pháp của cư dân đô thị. Ảnh: Pexels

Định hướng chính sách mới và ba trụ cột bảo vệ quyền lợi cư dân

Trước những vướng mắc kéo dài từ thực tiễn, Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương đã đặt ra định hướng mang tính nền tảng khi yêu cầu chính sách thu hồi đất chuyển mạnh từ tư duy bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống.

Đối với nhà chung cư, Nghị quyết xác định rõ quy định thời hạn sử dụng căn hộ theo niên hạn xây dựng công trình đối với các chung cư xây dựng mới, gắn liền với việc bảo đảm quyền tài sản của người dân. Khi công trình hết thời hạn sử dụng, chủ sở hữu được thực hiện nghĩa vụ tài chính để xây dựng lại chung cư theo quy định pháp luật. Đồng thời, Nghị quyết khẳng định nguyên tắc không hồi tố đối với các trường hợp đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ổn định lâu dài.

Các chuyên gia và đại biểu Quốc hội đánh giá trọng tâm của định hướng này là sự tách bạch rạch ròi giữa tuổi thọ vật lý của công trình xây dựng và quyền tài sản hợp pháp của công dân. TS. Nguyễn Văn Đính, Chủ tịch Hội Môi giới Bất động sản Việt Nam, nhận định quyền tài sản của người dân là liên tục và không thể chấm dứt một cách cơ học chỉ dựa trên một mốc thời gian của công trình.

Ở góc độ an sinh xã hội, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng) phân tích cần phân biệt rõ giữa tình trạng tài chính với quyền sở hữu tài sản. Theo đại biểu, việc một hộ dân không đủ khả năng đóng góp kinh phí xây dựng lại là bài toán về nguồn lực tài chính, trong khi quyền sử dụng đất vẫn là quyền tài sản được pháp luật bảo hộ.

Đánh giá về tính khả thi, GS. Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, cho rằng chủ trương của Nghị quyết là phù hợp với quy luật vận hành đô thị, đồng thời lưu ý các văn bản hướng dẫn thi hành cần quy định thật chi tiết cơ chế xây dựng lại sau khi công trình hết niên hạn để bảo đảm tính minh bạch khi áp dụng.

Từ tinh thần của Nghị quyết 21-NQ/TW, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về nhà chung cư được xác định dựa trên ba trụ cột chính để bảo đảm người dân là đối tượng thụ hưởng trực tiếp. Trụ cột thứ nhất là sự minh bạch trong kiểm định và xử lý, đòi hỏi chất lượng công trình chung cư phải được kiểm định định kỳ, công khai kết quả và mọi kết luận về mức độ nguy hiểm phải đi kèm lộ trình di dời, phá dỡ có thời hạn cụ thể.

Trụ cột thứ hai là bảo đảm liên tục quyền tài sản thông qua việc luật hóa cơ chế chuyển tiếp quyền sở hữu khi công trình hết niên hạn, giữ vững nguyên tắc không hồi tố và có chính sách hỗ trợ tài chính phù hợp đối với các nhóm đối tượng yếu thế. Trụ cột thứ ba là sự rõ ràng trong cơ chế tái thiết, thiết lập khung quy định minh bạch về tỷ lệ đồng thuận, phương thức lựa chọn nhà đầu tư, nghĩa vụ tài chính và quyền tái định cư tại chỗ để hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Khi vòng đời công trình chung cư được quản lý theo chuẩn mực và quyền lợi của cư dân được bảo vệ xuyên suốt, giá trị căn hộ sẽ phản ánh đúng chất lượng sử dụng và vận hành. Đây là cơ sở quan trọng để thị trường bất động sản phát triển theo hướng minh bạch, lành mạnh, ổn định và bền vững như mục tiêu Nghị quyết 21-NQ/TW đã đề ra.

PV