Hiệp định CEPA Việt Nam – UAE: Dấu mốc đặc biệt trong lịch sử đàm phán FTA của Việt Nam

Hiệp định CEPA Việt Nam – UAE: Dấu mốc đặc biệt trong lịch sử đàm phán FTA của Việt Nam
Hình ảnh minh hoạ.

Được thúc đẩy với quyết tâm chính trị cao và hoàn tất đàm phán trong thời gian đặc biệt ngắn, Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện Việt Nam – UAE (CEPA) không chỉ tạo dấu mốc mới trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam mà còn mở ra dư địa lớn cho hợp tác thương mại, đầu tư giữa hai nền kinh tế. Những cam kết về ổn định chính sách thuế, cắt giảm thuế quan sâu và mở cửa thị trường được kỳ vọng tạo động lực mới cho doanh nghiệp hai nước.

Kỷ lục về tốc độ đàm phán, dấu ấn trong quan hệ song phương

Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam đã tham gia khoảng 20 hiệp định thương mại tự do (FTA) với nhiều đối tác và khu vực kinh tế lớn trên thế giới. Mỗi hiệp định đều trải qua quá trình đàm phán với những yêu cầu khác nhau về lợi ích, mức độ mở cửa thị trường và cam kết của các bên. Tuy nhiên, CEPA Việt Nam – UAE được đánh giá là một trường hợp đặc biệt bởi tốc độ đàm phán nhanh chưa từng có trong lịch sử FTA của Việt Nam.

Tại Hội nghị xúc tiến Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện Việt Nam – UAE (CEPA) diễn ra chiều 17/11, do Bộ Công Thương phối hợp với Đại sứ quán UAE tại Việt Nam tổ chức, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, CEPA là một hiệp định đặc biệt trong số các FTA mà Việt Nam đã tham gia.

Theo ông Ngô Chung Khanh, khác với cách thức đàm phán các FTA truyền thống thường cần nhiều thời gian tham vấn, đánh giá và cân đối lợi ích, CEPA được thúc đẩy quyết liệt theo chỉ đạo của lãnh đạo cấp cao hai nước. Ngay từ khi khởi động, Việt Nam và UAE đã xác định tương đối rõ những lợi ích, nhu cầu và lĩnh vực hợp tác cần thiết đối với mỗi bên.

Quá trình đàm phán diễn ra khẩn trương, có những giai đoạn hết sức căng thẳng, song nhờ tập trung vào những lợi ích thực chất và sự đồng thuận ở cấp cao, hai bên đã nhanh chóng xử lý các vấn đề đặt ra, hướng tới một khuôn khổ hợp tác có lợi cho cả hai nền kinh tế.

Đáng chú ý, tốc độ đàm phán không đồng nghĩa với việc giản lược các lợi ích cần bảo đảm. Theo đại diện Bộ Công Thương, chính việc xác định rõ nhu cầu và ưu tiên ngay từ đầu đã giúp hai bên tập trung nguồn lực vào những nội dung cốt lõi, tạo điều kiện rút ngắn thời gian nhưng vẫn bảo đảm tính thực chất của các cam kết.

Đây không chỉ là dấu ấn về tốc độ trong hoạt động đàm phán FTA mà còn thể hiện quyết tâm chính trị và cách tiếp cận linh hoạt của Việt Nam trong thúc đẩy quan hệ kinh tế với các đối tác chiến lược, tiềm năng.

Những cam kết tạo lợi thế khác biệt cho doanh nghiệp

Theo ông Ngô Chung Khanh, dư địa hợp tác thương mại và đầu tư giữa Việt Nam và UAE còn rất lớn nếu đặt trong tương quan quy mô hai nền kinh tế.

Năm 2025, tổng kim ngạch nhập khẩu của UAE đạt khoảng 618-619 tỷ USD, trong khi hàng hóa nhập khẩu từ Việt Nam mới đạt khoảng 5,9 tỷ USD, chiếm chưa đến 1% thị phần. Ở chiều ngược lại, trong tổng kim ngạch nhập khẩu gần 460 tỷ USD của Việt Nam, hàng hóa từ UAE cũng chiếm tỷ trọng khiêm tốn.

Về đầu tư, UAE là một trong những quốc gia có năng lực đầu tư quốc tế lớn, với gần 64 tỷ USD vốn đầu tư ra nước ngoài trong năm 2025. Tuy nhiên, vốn đầu tư của UAE vào Việt Nam mới ở mức vài chục triệu USD. Khoảng cách giữa tiềm lực đầu tư và quy mô hợp tác thực tế cho thấy dư địa phát triển còn rất đáng kể.

Trong bối cảnh đó, CEPA được kỳ vọng tạo ra những thay đổi căn bản về môi trường hợp tác kinh tế giữa hai nước. Theo phân tích của ông Ngô Chung Khanh, Hiệp định mang lại bốn lợi ích quan trọng: thiết lập khuôn khổ thương mại, đầu tư ổn định và có khả năng dự báo; giảm đáng kể chi phí thương mại thông qua cắt giảm thuế quan và tạo thuận lợi hải quan; mở cửa thêm những lĩnh vực chưa được cam kết trong khuôn khổ WTO; đồng thời hình thành liên kết bền vững giữa cộng đồng doanh nghiệp hai nước.

Một trong những cam kết được đại diện Bộ Công Thương đặc biệt nhấn mạnh là việc hai bên thống nhất không tăng thuế. Trong bối cảnh chính sách thương mại quốc tế liên tục biến động, tính ổn định của môi trường kinh doanh có ý nghĩa không kém các ưu đãi về chi phí.

Theo các cam kết trong Hiệp định, Việt Nam thực hiện giảm thuế nhập khẩu xăng dầu từ mức cơ sở 10% về 0%; khí hóa lỏng LPG từ 5% về 0%. Một số hóa chất và dược phẩm đang chịu mức thuế cơ sở lên tới 18% cũng được đưa về 0% theo cam kết tương ứng.

Không chỉ thương mại hàng hóa, CEPA còn mở rộng cơ hội hợp tác trong lĩnh vực dịch vụ và đầu tư. Việt Nam có những cam kết mở cửa đối với UAE ở một số lĩnh vực trước đây còn được bảo lưu trong khuôn khổ WTO. Ở chiều ngược lại, UAE mở cửa các lĩnh vực dịch vụ phân phối và di chuyển thể nhân, tạo thêm điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường.

Như vậy, giá trị của CEPA không chỉ nằm ở việc giảm một số điểm phần trăm thuế nhập khẩu mà còn ở việc thiết lập môi trường hợp tác có tính ổn định, dự báo và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cho cả hai bên.

Từ cam kết đến thực thi: Cần sự chủ động của doanh nghiệp và cơ quan quản lý

Dù mở ra nhiều cơ hội, việc tận dụng hiệu quả CEPA không tự động diễn ra nếu doanh nghiệp thiếu thông tin, chưa hiểu rõ các cam kết hoặc chưa có chiến lược tiếp cận thị trường phù hợp.

Từ thực tiễn hỗ trợ doanh nghiệp, ông Ngô Chung Khanh cho rằng điều kiện tiên quyết là doanh nghiệp phải hiểu rõ Hiệp định, trước hết là mức thuế áp dụng đối với mặt hàng mình xuất khẩu và quy tắc xuất xứ tương ứng. Không ít doanh nghiệp quan tâm đến việc tận dụng FTA nhưng lại chưa nắm được hàng hóa của mình được hưởng mức thuế nào, phải đáp ứng điều kiện xuất xứ ra sao.

Doanh nghiệp có thể chủ động tìm hiểu thông tin thông qua Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), các hiệp hội ngành hàng hoặc Cổng thông tin điện tử về các hiệp định thương mại tự do (FTAp).

Bên cạnh việc nắm chắc chính sách, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược tiếp cận UAE một cách bài bản và dài hạn. Theo ông Khanh, mục tiêu không nên chỉ dừng ở việc ký được một hợp đồng xuất khẩu mà cần phát triển quan hệ khách hàng, mở rộng hệ thống đối tác và tạo dựng sự hiện diện ổn định tại thị trường.

Bởi đối với doanh nghiệp, nhất là những đơn vị đã ký kết hợp đồng dài hạn, việc chính sách thuế thay đổi có thể làm đảo lộn phương án kinh doanh, ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành và khả năng thực hiện các cam kết thương mại.

Với CEPA, cam kết không tăng thuế được thể hiện trong văn bản Hiệp định, tạo cơ sở để doanh nghiệp hai nước yên tâm hơn về điều kiện giao dịch và xây dựng kế hoạch kinh doanh dài hạn. Đây là yếu tố quan trọng góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư, nhà sản xuất và các đối tác thương mại.

Đối với vấn đề ưu đãi thuế quan, có ý kiến cho rằng lợi ích từ CEPA chưa thực sự lớn do thuế nhập khẩu tối huệ quốc (MFN) của UAE vốn tương đối thấp, phần lớn ở mức 5% trở xuống. Tuy nhiên, ông Ngô Chung Khanh cho rằng cần nhìn nhận lợi thế này trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế, khi chỉ một điểm phần trăm chênh lệch thuế cũng có thể tạo ra khác biệt đáng kể về giá và khả năng tiếp cận thị trường.

Theo ông, dù CEPA không phải FTA thế hệ mới với phạm vi cam kết rộng về những vấn đề phi truyền thống như phát triển bền vững hay mua sắm chính phủ, mức độ tự do hóa thuế quan của Hiệp định vẫn rất cao, gần tương đương mức 98-99% thường thấy ở nhiều FTA thế hệ mới. Theo lộ trình cam kết, gần như toàn bộ hàng hóa xuất khẩu giữa hai nước sẽ được hưởng thuế suất 0%.

Đáng chú ý, khoảng 60% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang UAE là hàng điện tử, vốn đã được hưởng thuế suất 0%. Vì vậy, lợi ích thuế quan rõ nét hơn sẽ tập trung ở những nhóm hàng thế mạnh của Việt Nam hiện vẫn chịu mức thuế MFN khoảng 5% tại UAE như hạt điều, hồ tiêu, chè, thủy sản, gỗ và sản phẩm gỗ, dệt may.

Khi được đưa về thuế suất 0% theo lộ trình cam kết, các mặt hàng này sẽ có thêm lợi thế cạnh tranh về giá, tạo điều kiện mở rộng thị phần tại UAE và tiếp cận sâu hơn hệ thống phân phối của thị trường Trung Đông.

Ở chiều ngược lại, cơ cấu kinh tế và xuất nhập khẩu của Việt Nam và UAE có tính bổ sung thay vì cạnh tranh trực tiếp. Việt Nam có nhu cầu lớn về năng lượng, nguyên liệu phục vụ sản xuất công nghiệp, trong khi UAE có thế mạnh về dầu mỏ, xăng dầu và khí đốt.

Ông khuyến nghị doanh nghiệp cần chuẩn hóa quy trình sản xuất, tính toán kỹ quy tắc xuất xứ và đáp ứng các tiêu chuẩn của UAE, trong đó có chứng nhận Halal đối với những nhóm hàng thuộc diện áp dụng. Đặc biệt, doanh nghiệp cần đánh giá đầy đủ chi phí tuân thủ để bảo đảm lợi ích thuế quan thực sự mang lại hiệu quả kinh tế, tránh trường hợp chi phí đáp ứng tiêu chuẩn vượt quá phần lợi ích được hưởng.

Việc xây dựng mạng lưới kết nối cũng là yêu cầu quan trọng. Doanh nghiệp Việt Nam có thể tận dụng sự hiện diện của các tập đoàn UAE tại Việt Nam, điển hình như Lulu Group với hệ thống phân phối rộng khắp, đồng thời tăng cường kết nối thông qua các chương trình xúc tiến của Đại sứ quán và Thương vụ Việt Nam tại UAE.

Đối với doanh nghiệp UAE, ông Ngô Chung Khanh khuyến nghị cần nhìn nhận Việt Nam không chỉ là một thị trường tiêu thụ mà còn là cửa ngõ kết nối với mạng lưới khoảng 20 FTA mà Việt Nam đã tham gia. Đây là lợi thế đáng kể để các nhà đầu tư UAE xây dựng cơ sở sản xuất, chuỗi cung ứng tại Việt Nam và từ đó tiếp cận những thị trường mà Việt Nam có quan hệ thương mại tự do.

Đặc biệt, ông kỳ vọng UAE đẩy mạnh đầu tư vào Việt Nam trong lĩnh vực năng lượng, vốn là thế mạnh của quốc gia này. Doanh nghiệp hai bên có thể nghiên cứu mô hình xây dựng chuỗi cung ứng theo tư duy “Made in CPTPP” thay vì chỉ “Made in Vietnam”: sử dụng nguyên liệu từ một đối tác trong mạng lưới FTA, tổ chức sản xuất tại Việt Nam rồi xuất khẩu sang thị trường khác mà Việt Nam có hiệp định thương mại tự do.

Ở cấp độ quản lý nhà nước, yêu cầu đặt ra là phải tăng cường phối hợp trong quá trình thực thi Hiệp định. Theo ông Khanh, các nhóm công tác của CEPA cần duy trì cơ chế trao đổi thường xuyên hơn, có thể tổ chức họp hàng quý, thậm chí hàng tháng, thay vì chỉ họp với tần suất thưa, nhằm kịp thời phát hiện và tháo gỡ những vướng mắc phát sinh.

Việt Nam đang xây dựng hệ thống quản trị thực thi FTA dựa trên ba trụ cột: Cổng thông tin FTA; bộ chỉ số đánh giá thực thi FTA tại địa phương; và hệ sinh thái tận dụng FTA kết nối các chủ thể trong chuỗi giá trị. Đại diện Bộ Công Thương bày tỏ mong muốn phía UAE cùng tham gia, phối hợp để nâng cao hiệu quả triển khai các cam kết.

Một giải pháp khác được đề xuất là hai nước cần lựa chọn một số lĩnh vực, dự án ưu tiên để tập trung nguồn lực triển khai, tránh tình trạng hợp tác dàn trải nhưng thiếu kết quả cụ thể. Sau 6 tháng hoặc một năm, các bên cần có cơ chế đánh giá thực chất thông qua số lượng hợp đồng thương mại được ký kết, dự án đầu tư được triển khai và những vướng mắc đã được giải quyết.

Theo thống kê của Cục Hải quan, năm 2025, tổng kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam – UAE đạt khoảng 6,55 tỷ USD, tăng 1,5% so với năm 2024. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam đạt khoảng 5,9 tỷ USD, tăng 5,2%; nhập khẩu đạt 640 triệu USD, giảm 32,2%. Tính đến tháng 9/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa hai nước đạt khoảng 5,7 tỷ USD, tăng 17,8% so với cùng kỳ năm trước.

Những kết quả này cho thấy quan hệ thương mại song phương đã có nền tảng phát triển, nhưng vẫn còn nhiều dư địa để khai thác. CEPA, với những cam kết được xây dựng trên cơ sở lợi ích bổ sung và nhu cầu thực chất của hai nền kinh tế, sẽ chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được triển khai đồng bộ từ cơ quan quản lý đến từng doanh nghiệp.

Từ một hiệp định được đàm phán với tốc độ đặc biệt nhanh, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải tạo được tốc độ tương ứng trong thực thi. Những hợp đồng thương mại, dự án đầu tư và chuỗi cung ứng được hình thành sẽ là thước đo cụ thể nhất cho thành công của CEPA trong việc đưa quan hệ kinh tế Việt Nam – UAE lên tầm cao mới.

Trần Sơn