Hẻm Tu Sản: Chạm vào vẻ đẹp kỳ vĩ của miền đá
Ở cực Bắc của miền núi đá Tuyên Quang, dòng Nho Quế len lỏi giữa những dãy núi trùng điệp, tạo nên một khung cảnh vừa hùng vĩ, vừa đầy mê hoặc. Những vách đá vôi dựng đứng sừng sững, ôm lấy dòng nước xanh màu ngọc bích, làm nổi bật vẻ đẹp đối lập mà hài hòa của đá và nước. Đứng trước không gian ấy, con người không khỏi ngỡ ngàng trước sự kỳ công của tạo hóa, để rồi bất giác thấy mình nhỏ bé và lòng cũng nhẹ nhàng hơn giữa thiên nhiên bao la.
Tôi tìm đến hẻm Tu Sản vào một buổi chiều cuối thu, khi cái nắng gắt của mùa hạ đã rút hẳn khỏi vùng cao, nhường chỗ cho khí trời hanh hao và se lạnh. Hành trình ngược lên phương Bắc là một cuộc chuyển dịch chậm rãi nhưng ngoạn mục của địa hình. Hàng trăm cây số đường đèo lần lượt bỏ lại phía sau những đồi đất đỏ, những rừng cọ xanh mướt của vùng trung du, xuyên qua trùng điệp núi đất, thung lũng ẩm sương cùng những triền rừng thông, rừng sa mộc xanh thẫm. Càng tiến sâu vào vùng lõi cao nguyên, sắc xanh của đất mềm dần lùi bước, để rồi mở ra một thế giới hoàn toàn khác, bạt ngàn đá xám, tầng tầng lớp lớp đá tai mèo sắc lẹm chồng chất lên nhau như bất tận.

Khi dừng chân trên đỉnh đèo Mã Pí Lèng, gió vùng cao mang theo mùi nồng hăng của cỏ dại vừa đẫm một trận sương đêm. Đứng tựa vào bờ rào đá nhìn xuống vực sâu hun hút, toàn bộ không gian như mở toang theo cả chiều rộng lẫn chiều sâu. Trước mắt là trùng điệp núi đá nối tiếp nhau như những con sóng khổng lồ bị đóng băng giữa lưng chừng trời. Những triền núi hiện lên với vẻ đẹp mạnh mẽ, góc cạnh. Các đường núi nối tiếp nhau bằng những nét gấp khúc, những vách đá dựng đứng để lộ từng lớp trầm tích xám trắng, dấu tích của quá trình kiến tạo địa chất. Tất cả tạo nên diện mạo hùng vĩ, đặc trưng của miền núi đá nơi cực Bắc.

Và ngay giữa biển đá khô khốc, gai góc ấy, dòng sông Nho Quế hiện ra như một nét vẽ mềm mại đến khó tin. Từ độ cao hàng trăm mét nhìn xuống, con sông như dải lụa màu xanh lục bảo vắt ngang qua khe núi sâu, uốn lượn lúc ẩn lúc hiện giữa hai bờ đá dựng. Đám mây trắng mỏng manh trôi ngang lưng chừng sườn đèo, hắt bóng râm loang lổ lên mặt nước, khiến sắc xanh bên dưới cứ chốc chốc lại đổi tông, từ xanh rêu trầm mặc sang xanh ngọc sáng bừng mỗi khi có vệt nắng xuyên qua.
Từ trên đỉnh đèo, hẻm vực hiện ra trong tầm mắt với vẻ đẹp rộng lớn và choáng ngợp. Nhưng đó mới chỉ là cái nhìn từ xa. Muốn cảm nhận rõ hơn vẻ thô ráp của vách đá, hơi nước mát lành và tiếng gió vọng qua lòng vực, người ta phải rời con đường trên cao, men theo lối xuống tận đáy hẻm, nơi dòng Nho Quế lặng lẽ trôi giữa hai vách núi.

Sáng hôm sau, tôi có mặt tại bến thuyền trên lòng hồ thủy điện Nho Quế 1 từ sớm. Ở thung lũng sâu giữa những dãy núi cao, ánh nắng cuối thu dường như đến muộn hơn. Sương sớm còn vương trên mặt hồ, từng dải mỏng trôi ngang lòng nước, lúc phủ mờ, lúc để lộ những vách núi phía xa. Không khí se lạnh, trong trẻo, mang theo hơi ẩm dịu nhẹ của núi rừng.

Bến thuyền buổi sớm chưa quá đông. Mặt hồ trải rộng, phẳng lặng, thỉnh thoảng gợn lên những vòng sóng nhỏ khi gió khẽ lướt qua. Tiếng nước vỗ nhẹ vào mạn thuyền, tiếng người trò chuyện vừa đủ nghe giữa không gian yên ắng. Người lái thuyền tháo dây neo, khởi động máy. Con thuyền từ từ rời bến, để lại phía sau một vệt sóng trắng kéo dài trên mặt nước xanh.
Càng tiến sâu vào lòng hồ, khung cảnh núi đá càng hiện rõ. Sắc nước Nho Quế nổi bật giữa những triền núi xám, khi xanh ngọc dưới ánh sáng, lúc chuyển sang màu xanh thẫm ở những khoảng nước khuất bóng. Mặt hồ rộng và êm, tạo nên một vẻ đẹp khác hẳn dòng sông thường thấy ở miền xuôi.

Khi thuyền tiến gần hẻm Tu Sản, không gian dần thu hẹp lại. Những vách đá vôi cao hàng trăm mét dựng lên hai bên lòng sông, có nơi đạt độ cao khoảng 700-900 m. Nhìn từ dưới mặt nước, các dãy núi như nối dài lên tận trời cao, để lại phía trên một khoảng trời xanh hẹp. Sự tương phản giữa con thuyền nhỏ bé, mặt nước xanh sâu và những vách đá sừng sững khiến người ta không khỏi choáng ngợp.
Đi sâu vào lòng hẻm, cảm giác mát lạnh càng rõ hơn. Những vách đá khuất nắng, những mảng cây rừng bám vào sườn núi và hơi nước từ lòng hồ tạo nên một không gian dịu mát, tách biệt với cái nắng trên cao. Tiếng động cơ hòa cùng tiếng nước vỗ vào mạn thuyền, đôi lúc vang vọng giữa hai vách đá. Ngước nhìn lên cao, con người càng cảm nhận rõ sự nhỏ bé của mình trước vẻ kỳ vĩ mà thiên nhiên đã kiến tạo qua hàng triệu năm.
Trong sự im ắng hiếm hoi ấy, mọi giác quan bỗng trở nên nhạy bén lạ thường, mở ra một thế giới âm thanh vi tế mà thường ngày chẳng mấy khi nghe thấy. Đó là thứ thanh âm nguyên thủy của tự nhiên. Ở đâu đó tít trên vách đá cao hàng trăm mét, từng giọt nước rỉ ra từ mạch ngầm khe đá rơi tự do xuống mặt hồ, vang lên tiếng tõm trong vắt, vọng nhẹ vào vách núi rồi tan biến. Tiếng gió luồn qua những khe nứt địa chất nghe rì rào trầm đục như hơi thở dài của núi rừng. Rất lâu sau, từ những tầng cây mọc cheo leo bám rễ vào thớ đá trên cao, một con chim rừng cất lên hai tiếng hót lảnh lót, âm thanh dội qua dội lại giữa hai bờ vách đá rồi tắt lịm.
Nhìn sát lên mặt đá ngay bên mạn thuyền, tôi mới thực sự thấy rõ dấu ấn của thời gian hiện hữu bằng hình khối. Vách đá hẻm Tu Sản gồ ghề, xù xì với vô số tầng đá trầm tích xếp lớp ngang dọc có tuổi đời hàng trăm triệu năm, bị quá trình nâng kiến tạo và sức bào mòn bền bỉ của dòng Nho Quế cắt xẻ suốt hàng triệu năm mới thành khe vực sâu hun hút hôm nay. Trên mặt đá lộ thiên, từng mảng phong hóa loang lổ màu xám đen đan xen với những vệt đá vôi kết tủa vàng nâu rỉ xuống dưới các hàm ếch đá ẩm ướt. Kỳ diệu hơn cả là sức sống trên những bức tường thẳng đứng ấy. Chẳng rõ đất từ đâu ra, nhưng trong từng kẽ nứt nhỏ xíu vẫn vươn lên những khóm cây bụi xanh rì, những mảng địa y trắng bạc và vài chùm hoa dại li ti rung rinh trong gió lạnh. Đá tưởng chừng vô tri và khắc nghiệt, vậy mà vẫn lặng lẽ nâng đỡ cả một hệ sinh thái kiên cường.

Khoảng hơn tám giờ rưỡi sáng, mặt trời cuối cùng cũng vượt qua đỉnh núi phía Đông. Khoảnh khắc ánh sáng chạm vào lòng hẻm Tu Sản đẹp như một màn trình diễn kỳ công của tạo hóa. Ban đầu, chỉ có phần chóp của vách đá phía Tây bừng sáng lên một màu vàng mật ong ấm áp, trong khi toàn bộ lòng nước bên dưới vẫn chìm trong bóng râm xanh thẫm. Rồi từng chút một, khi mặt trời lên cao hơn, những tia nắng đầu tiên bắt đầu nghiêng mình lọt qua khe đá hẹp, xẻ dọc làn sương mỏng còn sót lại thành những cột sáng dài lấp lánh như bụi vàng.
Kỳ diệu nhất là màn biến hóa màu sắc của mặt nước sông Nho Quế. Chỗ nào còn khuất bóng núi, mặt hồ mang màu xanh chàm sâu hun hút. Nhưng ngay nơi vệt nắng vừa chạm tới, mặt nước lập tức sáng bừng lên thành màu xanh ngọc bích rực rỡ. Ở những dải bờ đá nông sát chân vách núi, nước trong vắt để lộ rõ những tảng đá phủ rêu xanh chìm im lìm bên dưới; còn ra tới giữa lòng hồ sâu hàng chục mét, sắc nước lại dày dặn, sánh mịn và mang vẻ bí ẩn đầy cuốn hút của khoáng chất hòa tan trong ánh sáng. Gió nhẹ thổi qua làm mặt hồ lăn tăn gợn sóng, hắt hàng nghìn đốm sáng nhảy nhót ngược lên những vách đá xám sẫm, tạo thành những dải ánh sáng rung rinh như mạng lưới thủy tinh chuyển động không ngừng.

Khi con thuyền máy đưa khách quay trở lại bến phao nổi, mặt hồ đã bớt lạnh hơn nhưng nắng vẫn còn dịu nhẹ. Muốn tự mình chạm gần hơn nữa vào mặt nước xanh ngọc ấy, tôi thuê một chiếc kayak ngay tại điểm dịch vụ cố định cạnh bến thuyền, chậm rãi khua mái chèo ngược trở lại khoảng mặt hồ phẳng lặng hướng về phía cửa hẻm.
Khi chỉ còn ngồi sát mặt nước, cách dòng Nho Quế chưa đầy một gang tay, cảm giác về không gian lại thay đổi thêm một lần nữa. Không còn tiếng động cơ, chỉ nghe tiếng mái chèo khua đều đặn chạm nước rào rào, kéo theo những vệt sóng hình chữ V mở rộng dần rồi nhẹ nhàng vỗ vào chân vách đá. Từ góc nhìn thấp bé này, những dãy núi đá hai bên bờ và cửa hẻm Tu Sản phía xa trông càng cao vút, uy nghiêm gấp bội. Mỗi nhịp kéo mái chèo, cảm nhận sức cản mát lạnh của mặt hồ, nhìn những giọt nước bắn lên từ lưỡi chèo lấp lánh dưới nắng sớm rồi rơi xuống tạo thành những vòng tròn đồng tâm tan dần đó là một sự hòa nhập trọn vẹn bằng cả cơ thể vào nhịp điệu của tự nhiên. Chỉ cần thả mái chèo cho thuyền trôi nhẹ trên mặt nước êm đềm, để ánh nắng sưởi ấm đôi vai còn hơi lạnh sương và nghe tiếng nước róc rách ngay dưới thân thuyền.
Gần trưa, khi mặt trời cuối thu lên đến điểm cao nhất nhưng vẫn nghiêng rõ về phía Nam, tôi mới rời bến thuyền ngược dốc trở lại vùng núi cao. Ngay cả vào giữa trưa, với vách núi dựng đứng cao bảy, tám trăm mét và góc nắng xiên của mùa thu miền Bắc, ánh mặt trời chỉ rọi rực rỡ lên một nửa vách đá, trong khi nửa lòng hẻm bên kia vẫn giữ nguyên những mảng bóng râm sâu thẳm và mát lạnh.

Dọc con đường nhỏ uốn lượn bám theo sườn núi, cảnh vật lại mở ra những lát cắt khác đầy thú vị. Dưới nắng hanh vàng, những vạt cỏ tranh, cỏ lau hai bên đường sáng rực lên, rung rinh theo từng đợt gió thổi từ dưới vực lên. Vài cây lê, cây đào rừng đã bắt đầu trút bớt lá, để lộ những cành khẳng khiu sẫm màu in nền lên bầu trời xanh ngắt không một gợn mây.
***
Buổi chiều trên cao nguyên đá trôi qua bằng sự biến đổi kỳ ảo của ánh sáng. Tôi dừng chân ở một mỏm đá rộng ven triền đồi, nơi có thể nhìn bao quát cả một đoạn dài của thung lũng và dòng sông ẩn hiện phía xa. Khác với vẻ sắc lạnh buổi sáng, nắng chiều cuối thu mang màu vàng cam dịu nhẹ, trải mềm mại lên những dãy núi đá tai mèo. Ánh sáng nghiêng làm nổi bật từng nếp gấp, từng khe rãnh sâu hoắm trên sườn núi, biến những khối đá xám đơn điệu thành những bức phù điêu khổng lồ đầy chiều sâu.
Khi mặt trời bắt đầu chạm xuống đường chân trời phía Tây, bầu trời chuyển dần từ xanh biếc sang vàng nhạt, rồi hồng cam và cuối cùng là một màu tím thẫm mênh mang. Bóng núi đổ dài nhanh chóng, nuốt chửng dần từng đoạn của dòng sông Nho Quế bên dưới. Gió chiều nổi lên mạnh hơn, mang theo cái lạnh sắc lẹm đặc trưng của miền núi cao khi đêm về. Từ dưới khe vực sâu, những dải sương mù trắng đục lại bắt đầu tụ lại, chầm chậm bò ngược lên theo các sườn đá như những dòng sông mây lặng lẽ.

Khi bóng tối hoàn toàn phủ kín thung lũng, thiên nhiên vùng đá lại bước sang một diện mạo khác. Không bị ánh đèn đô thị làm mờ nhòa, bầu trời đêm trên cao nguyên hiện ra sâu thẳm và dày đặc sao. Những dãy núi đá xung quanh giờ chỉ còn là những đường viền đen sẫm, sừng sững cắt ngang nền trời lấp lánh. Trong cái tĩnh mịch của đêm vùng cao, chỉ còn tiếng gió vi vu qua những khe đá và tiếng côn trùng rả rích từ những bụi cỏ ven sườn đồi.
Sáng hôm sau, trước khi rời đi, tôi lại đứng bên triền núi nhìn về phía hẻm Tu Sản thêm một lần nữa. Một biển mây trắng dày đặc đang cuộn trào ngay dưới chân đèo Mã Pí Lèng, che kín hoàn toàn dòng sông Nho Quế bên dưới. Chỉ có những đỉnh núi đá cao nhất nhô lên khỏi mặt mây như những hòn đảo cô độc giữa đại dương trắng xóa. Rồi chỉ chừng mười lăm phút sau, khi gió sớm thổi qua, biển mây ấy từ từ rách ra thành từng dải mỏng, để lộ thoáng qua một góc mặt nước xanh ngọc bích lấp lánh phía dưới sâu, đẹp đến mức tưởng như vừa chứng kiến một giấc mơ có thật.

Rời khỏi vùng núi đá cực Bắc để trở lại với những cung đường xuôi về đồng bằng, những khúc cua gắt dần nhường chỗ cho núi đất, thung lũng rồi tới đồi thoải đất đỏ. Thế nhưng, dư âm của thiên nhiên ở hẻm Tu Sản vẫn còn đọng lại rõ rệt trên từng giác quan. Đó là cái lạnh buốt của dòng nước xanh ngọc chạm vào đầu ngón tay, là mùi ẩm mát của rêu đá giữa lòng khe vực sâu, là tiếng giọt nước rơi vang vọng trong khoảng không tĩnh mịch, và là vệt nắng sớm nghiêng mình bừng sáng giữa hai bức tường đá vôi cao ngất.
Giữa dòng chảy bất tận của thời gian, hẻm Tu Sản vẫn lặng lẽ đứng đó nguyên sơ, hùng vĩ và tràn đầy sức sống như một lời nhắc nhở chân thực nhất về vẻ đẹp tuyệt mỹ mà tạo hóa đã kiên nhẫn kiến tạo suốt hàng trăm triệu năm qua.