Hệ sinh thái pháp luật Việt Nam: Động lực kiến tạo giá trị, nâng đỡ phát triển
Pháp luật không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn phải trở thành công cụ kiến tạo giá trị mới, thúc đẩy sáng tạo, giải phóng nguồn lực phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân...
Công cụ kiến tạo giá trị mới, thúc đẩy sáng tạo
Ngày 20/6, Khoa Luật và Khoa học liên ngành, Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại TP Hồ Chí Minh đã tổ chức chuyên đề khoa học với chủ đề: Hệ sinh thái pháp luật Việt Nam - Động lực kiến tạo giá trị.
Chuyên đề do GS.TS. Phạm Hồng Thái - nguyên Chủ nhiệm Khoa Luật, ĐH Quốc gia Hà Nội (nay là Trường ĐH Luật - ĐHQG Hà Nội) trình bày, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra đối với quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện nay, đồng thời mang đến nhiều góc nhìn khoa học về vị trí, vai trò và sứ mệnh của pháp luật trong thời kỳ phát triển mới của đất nước.
Tham dự chuyên đề còn có lãnh đạo Ban Giám đốc Phân hiệu, lãnh đạo Khoa, giảng viên, nhà nghiên cứu, chuyên gia pháp lý cùng đông đảo sinh viên quan tâm đến lĩnh vực pháp luật, quản trị công và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Tại chuyên đề, GS.TS. Phạm Hồng Thái đã phân tích bản chất của pháp luật dưới góc độ khoa học pháp lý. Theo đó, pháp luật được hiểu là tổng thể các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và được bảo đảm thực hiện bằng quyền lực nhà nước nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội. Tuy nhiên, pháp luật không phải là sản phẩm tồn tại độc lập hay bất biến mà luôn chịu sự tác động của các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và trình độ phát triển của mỗi quốc gia trong từng giai đoạn lịch sử.
Từ cách tiếp cận đó, chuyên đề đặt pháp luật trong mối quan hệ hữu cơ với môi trường kinh tế - chính trị - xã hội. Pháp luật vừa phản ánh các điều kiện khách quan của đời sống xã hội, vừa là công cụ định hướng sự phát triển, điều hòa các lợi ích xã hội và duy trì trật tự, ổn định. Một hệ thống pháp luật hiệu quả không chỉ quản lý xã hội bằng pháp luật mà còn phải có khả năng thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của thực tiễn, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong bối cảnh mới.
Đặc biệt, chuyên đề nhấn mạnh tinh thần của Hiến pháp năm 2013 khi lần đầu tiên xác lập một cách toàn diện nguyên tắc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong tư duy lập hiến của Việt Nam, khẳng định con người là trung tâm của mọi chính sách phát triển và là chủ thể được pháp luật hướng tới bảo vệ.
Liên hệ với Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, GS cho rằng, việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật phải đặt con người vào vị trí trung tâm của quá trình hoạch định chính sách. Pháp luật không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn phải trở thành công cụ kiến tạo giá trị mới, thúc đẩy sáng tạo, giải phóng nguồn lực phát triển và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.
Pháp luật cần đổi mới phù hợp với các chuẩn mực quốc tế
Trong phân tích về mối quan hệ giữa pháp luật và nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chuyên đề chỉ ra rằng pháp luật đóng vai trò tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, công bằng và ổn định. Đồng thời, pháp luật phải phản ánh đúng các quy luật của thị trường nhưng cũng cần có cơ chế kiểm soát, điều tiết nhằm hạn chế những tác động tiêu cực, có tính công bằng xã hội và phát triển bền vững.
Một nội dung quan trọng khác được đề cập là vấn đề đạo đức trong hoạt động pháp luật. Theo GS, hiệu quả của pháp luật không chỉ phụ thuộc vào chất lượng của các quy phạm pháp luật mà còn phụ thuộc vào ý thức pháp luật, trách nhiệm xã hội và chuẩn mực đạo đức của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật. Xây dựng văn hóa pháp lý và nâng cao đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ, công chức, luật gia, luật sư, giảng viên và người dân là điều kiện quan trọng để có tính nghiêm minh và hiệu lực của pháp luật trong thực tiễn.
Đánh giá về vai trò của giáo dục đối với sự phát triển của hệ sinh thái pháp luật, GS.TS. Phạm Hồng Thái nhấn mạnh rằng: “Giáo dục pháp luật không đơn thuần là hoạt động truyền đạt tri thức mà còn là quá trình hình thành ý thức thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, bồi dưỡng tinh thần trách nhiệm công dân và xây dựng văn hóa pháp quyền trong xã hội”. Đây chính là nền tảng lâu dài để xây dựng Nhà nước pháp quyền vững mạnh và xã hội phát triển bền vững.
Trước yêu cầu hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa, GS.TS. Phạm Hồng Thái cho rằng, tư duy pháp luật cần được đổi mới phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Việt Nam hiện là thành viên của nhiều cơ chế hợp tác và hiệp định thương mại quốc tế quan trọng như WTO, CPTPP và EVFTA. Điều đó đòi hỏi hệ thống pháp luật phải tiếp tục được hoàn thiện theo hướng tương thích với các cam kết quốc tế nhưng vẫn phù hợp với điều kiện chính trị, kinh tế và xã hội của Việt Nam.
Đồng thời, theo GS.TS. Phạm Hồng Thái, cần từng bước loại bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, tăng cường tính minh bạch, thống nhất và khả thi của hệ thống pháp luật. Pháp luật phải thực sự trở thành công cụ kiểm soát hiệu quả quyền lực nhà nước, có tính pháp quyền trong mọi hoạt động của bộ máy nhà nước và toàn xã hội; lấy Hiến pháp làm nền tảng tối thượng của hệ thống pháp luật và cơ sở bảo vệ quyền con người, quyền công dân...
Tại buổi trao đổi với các đại biểu, GS.TS. Phạm Hồng Thái khẳng định, đổi mới tư duy xây dựng pháp luật là điều kiện tiên quyết để pháp luật trở thành động lực kiến tạo phát triển, góp phần xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả và nhân văn trong kỷ nguyên mới. Theo đó, các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp, các thiết chế hiến định và chính quyền địa phương cần quán triệt sâu sắc tinh thần các nghị quyết của Đảng về hoàn thiện thể chế và Nhà nước pháp quyền để triển khai đồng bộ, sáng tạo và quyết liệt trong thực tiễn.
Đối với các cơ sở đào tạo luật và đội ngũ chuyên gia pháp lý, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo, cập nhật nội dung học phần và đẩy mạnh nghiên cứu khoa học pháp lý gắn với yêu cầu phát triển đất nước. Thông qua việc nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn, các cơ sở đào tạo và chuyên gia pháp luật sẽ có cơ sở khoa học để kiến nghị sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, khả thi, nhân văn và phục vụ hiệu quả mục tiêu phát triển quốc gia.