Hạnh phúc với cuộc đời trọn vẹn cầm bút và cống hiến

Ngày 9/8/2023, Tọa đàm “Thái Duy - Sống và Viết” đã diễn ra tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam để vinh danh nhà báo lão thành Thái Duy. Nhà báo Thái Duy còn có một bút danh nổi tiếng nữa là Trần Đình Vân. Cái tên Trần Đình Vân gắn liền với cuốn sách “Sống như Anh” - viết về cuộc đời Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi qua lời kể của chị Phan Thị Quyên, vợ anh Trỗi.

“Sống như Anh” là ngọn lửa trong cuộc kháng chiến giành độc lập của dân tộc

Hình tượng Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi trở thành cảm hứng trong văn học nghệ thuật của nhiều tác giả. Tên anh cũng được đặt cho nhiều địa danh, trường học trên khắp Việt Nam. Nhưng có thể nói, tác phẩm nổi tiếng nhất viết về anh Trỗi chính là tập hồi kí “Sống như Anh” của nhà văn Trần Đình Vân (tức nhà báo Thái Duy). Khi cuốn sách được xuất bản, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết lời mở đầu cho tác phẩm: “Vì Tổ quốc, vì nhân dân, liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi đã anh dũng đấu tranh chống đế quốc Mỹ đến hơi thở cuối cùng. Chí khí lẫm liệt của Anh hùng Trỗi là một tấm gương cách mạng sáng ngời cho mọi người yêu nước, nhất là các cháu thanh niên học tập”. Đây không chỉ là cuốn sách được tái bản nhiều lần, mà còn là một trong 03 cuốn sách được bạn đọc bình chọn có nội dung hay nhất trong năm 2002.

Năm 2012, trong một lần trao đổi với truyền thông, nhà báo Thái Duy đã kể về sự ra đời của “Sống như Anh”: “Năm 1964, năm có sự kiện anh Trỗi hy sinh, tôi là phóng viên chiến trường, thuộc biên chế của tòa soạn Báo Giải phóng (cơ quan của Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam). Tòa soạn lúc đó đóng ở tỉnh Tây Ninh. Khi anh Trỗi và các chiến sĩ biệt động Sài Gòn thực hiện nhiệm vụ ám sát Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Mc Namara tại cầu Công Lý và bị bắt, hầu như báo chí của chế độ Sài Gòn lúc đó rất ít đề cập. Chỉ đến thời điểm 10 ngày trước khi bọn chúng đưa anh Trỗi ra xử bắn, báo chí ngụy quyền mới rộ lên. Khi đó, tôi đang công tác ở một địa phương cách Sài Gòn 30 kilômét, thuộc tỉnh Long An.

Qua theo dõi tin tức của các tờ báo địch, anh em chúng tôi được biết rõ thêm, sở dĩ báo chí của ngụy làm rùm beng sự kiện anh Trỗi là vì gương chiến đấu dũng cảm của anh đã làm cho các bạn nước Venezuela ở cách xa ta nửa quả địa cầu xúc động. Do vậy, khi du kích Venezuela bắt được viên trung tá Mỹ Smolen giữa Thủ đô Caracas đã tuyên bố: “Nếu Mỹ và Nguyễn Khánh giết chết anh Trỗi thì một giờ sau, Mặt trận giải phóng dân tộc Venezuela sẽ hạ lệnh bắn trung tá Mỹ Smolen”.

Là những người làm báo, sự kiện trên đã thu hút anh em chúng tôi. Đặc biệt là khi chúng tôi nhận được tin Mỹ và chế độ Sài Gòn phản bội lời cam kết với Mặt trận giải phóng Venezuela, đưa anh Trỗi ra xử bắn tại khám Chí Hòa vào lúc mười giờ năm mươi phút ngày 15 tháng 10 năm 1964. Khi nhận được điện của Ban Tuyên huấn Trung ương sau chuyến công tác về tòa soạn, tôi được biết chị Phan Thị Quyên (vợ liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi) đã được các chiến sĩ biệt động Sài Gòn đưa về căn cứ của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam đúng vào dịp Đại hội Anh hùng và chiến sĩ thi đua toàn miền Nam.

Tại Đại hội này, hình tượng anh Trỗi nổi lên như một tấm gương hàng đầu trong số những anh hùng liệt sĩ đã hy sinh ở miền Nam. Ban Tuyên huấn Trung ương Cục phân công một số anh em chúng tôi viết về anh Trỗi. Lúc đầu ý định của tôi chỉ viết để đăng Báo Giải phóng với tiêu đề “Những lần gặp gỡ cuối cùng” (của chị Phan Thị Quyên và anh Trỗi). Nhưng khi nhận được bức điện tiếp theo của Ban Tuyên huấn Trung ương từ Hà Nội điện vào, yêu cầu cần có một số cuốn sách về anh Trỗi, do vậy, sau một thời gian làm việc với chị Quyên tại trụ sở Trung ương Cục, tôi quyết định đi Củ Chi để gặp những người đã từng ở tù với anh Trỗi, các đồng chí chỉ huy và cùng công tác trong tổ biệt động với anh Trỗi để lấy thêm tài liệu.

Hoàn thành việc thu thập tài liệu, tôi tập trung thời gian để hoàn thành ấn phẩm này. Rất may khi tôi vừa viết xong cuốn sách “Những lần gặp gỡ cuối cùng” thì có một phóng viên Liên Xô chuyển hộ bản thảo của tôi ra Hà Nội. Ít lâu sau tôi được biết các đồng chí trong Bộ Chính trị và Ban Bí thư rất quan tâm đến tác phẩm này. Bản thảo đã được các anh Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Tố Hữu… đọc và sửa chữa thêm. Sau đó, đồng chí Phạm Văn Đồng đã đặt lại tít cho cuốn sách là “Sống như Anh””.

9h45' ngày 15/10/1964, từ trường bắn Chí Hòa, người thanh niên Sài Gòn Nguyễn Văn Trỗi đã đi vào lịch sử dân tộc, sau những tiếng hô vang vọng hồn thiêng sông núi: “Hãy nhớ lấy lời tôi!”. Sự hy sinh anh dũng của anh Nguyễn Văn Trỗi đã trở thành niềm tự hào và kính trọng của mỗi người dân Việt Nam. Theo lời kể của nhà báo Thái Duy, chừng một tháng sau, giữa chiến trường khói lửa, qua làn sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam, ông được biết tác phẩm của mình đã được xuất bản. Nhà xuất bản Văn học là đơn vị đầu tiên xuất bản tác phẩm “Sống như Anh”.

Ngay lập tức, cuốn “Sống như Anh” được công chúng đón nhận. Tái hiện cuộc đời bình dị của một người anh hùng, tác phẩm đã như ngọn lửa tiếp thêm vào đời sống tinh thần của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến giành độc lập. “Sống như Anh” cũng đã được đưa vào sách giáo khoa để giảng dạy trong nhà trường nhiều năm liền. Cho đến nay, tác phẩm đã được tái bản nhiều lần và được lưu danh tại Bảo tàng Văn học của Hội Nhà văn Việt Nam.

“Chỉ làm phóng viên, với tôi như thế là sung sướng lắm rồi!”

Hình ảnh anh hùng Nguyễn Văn Trỗi tại pháp trường. Ảnh tư liệu.

Tại Tọa đàm “Thái Duy - Sống và Viết” đã diễn ra tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam tháng 8/2023, Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam - ông Nguyễn Đức Lợi điểm lại các dấu mốc trong cuộc đời và sự nghiệp của nhà báo Thái Duy.

Ông tên thật là Trần Duy Tấn, sinh năm 1926, tại tỉnh Bắc Giang. Ông bắt đầu làm Báo Cứu Quốc từ năm 1949. Đầu năm 1964, nhà báo Thái Duy cùng Tổng Biên tập Báo Cứu Quốc Trần Phong (bút danh Kỳ Phương), Thư ký tòa soạn Tống Đức Thắng (Trần Tâm Trí) vào miền Nam để xây dựng Báo Giải Phóng (thuộc Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam), số đầu tiên phát hành ngày 20/12/1964. Ngày 4/2/1977, Báo Cứu Quốc và Báo Giải Phóng được sáp nhập vào Báo Đại Đoàn Kết và ra số đầu tiên ngày 5/2/1977. Ông tiếp tục làm phóng viên Báo Đại Đoàn Kết đến năm 1995 thì nghỉ hưu. Là cây bút chủ lực của Báo Đại Đoàn Kết viết về "khoán chui" từ năm 1979 đến 1986, những bài báo của ông đã được tập hợp lại thành cuốn sách "Khoán chui hay là chết", được Nhà xuất bản Trẻ ấn hành năm 2013.

Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam ông Nguyễn Đức Lợi khẳng định, suốt sự nghiệp báo chí của mình, nhà báo Thái Duy luôn chiến đấu không mệt mỏi vì độc lập, tự do cho dân tộc, vì hạnh phúc nhân dân và vì sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam. “Sống như là viết, viết là sống. Cả cuộc đời làm báo của Thái Duy là cuộc đời của một con người phấn đấu không mệt mỏi, không chùn bước để “chống lại những gì đã cũ kỹ, hư hỏng để tạo ra những cái mới mẻ, tươi tốt” như lời Bác Hồ căn dặn trong Di chúc”, theo ông Nguyễn Đức Lợi.

Chia sẻ tại buổi Tọa đàm, nguyên Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Hồ Quang Lợi cũng khẳng định những tác phẩm báo chí của Thái Duy không chỉ là những dẫn chứng sắc bén từ thực tế, rực lửa chiến đấu, can đảm hy sinh mà còn có tính lý luận. “Nhà báo Thái Duy là tấm gương sáng cho các nhà báo hiện tại, đặc biệt là những nhà báo trẻ. Ông là một con người giản dị, bản lĩnh và hội tụ phẩm chất đạo đức của người làm báo chân chính”, ông Hồ Quang Lợi nhấn mạnh.

Về phần mình, tuổi đời ngót gần trăm, nhà báo Thái Duy vẫn rất minh mẫn. Tại Tọa đàm, ông nhắc lại câu chuyện tại Hội nghị “Gặp mặt, tuyên dương người làm báo tiêu biểu” năm 2020, trong số 7 nhà báo lão thành được tôn vinh, chỉ có ông là người duy nhất còn giữ chức danh phóng viên, trong khi những người còn lại đều đã là lãnh đạo cơ quan báo chí. “Chỉ làm phóng viên, với tôi như thế là sung sướng lắm rồi!” - ông khẳng định. Có thể nói, suốt cuộc đời hoạt động, cống hiến, nhà báo Thái Duy luôn là phóng viên với mục tiêu cầm bút là viết vì dân, nói đúng sự thật, tôn trọng sự thật.

Bên cạnh triển lãm chuyên đề về sự nghiệp báo chí của nhà báo Thái Duy gồm 38 tư liệu, hiện vật, Bảo tàng Báo chí Việt Nam ra mắt bộ phim tài liệu đầu tiên về nhà báo Thái Duy: “Thái Duy - Sống và Viết” có thời lượng 30 phút, với nhiều tư liệu, hình ảnh, câu chuyện thú vị về một nhà báo đi qua ba cuộc kháng chiến và tiếp tục có những cống hiến xuất sắc trong thời bình.