Hà Nội: Tháo gỡ khó khăn, kiến tạo sinh kế bền vững cho nông dân

Đô thị hóa không thể tách rời quyền lợi và sinh kế của nông dân

Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đẩy nhanh tăng trưởng kinh tế, phát triển kết cấu hạ tầng, mở rộng không gian đô thị và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Trong tiến trình đó, cơ cấu sử dụng đất, lao động và không gian nông thôn chắc chắn sẽ có những thay đổi lớn. Một bộ phận diện tích đất nông nghiệp được chuyển đổi phục vụ phát triển đô thị, công nghiệp, dịch vụ và các công trình hạ tầng; nhiều khu vực nông thôn cũng dần trở thành một phần của không gian đô thị.

Đây là xu thế phát triển tất yếu, song vấn đề đặt ra không đơn thuần là chuyển đổi mục đích sử dụng đất hay hoàn thành các dự án theo quy hoạch. Đằng sau mỗi sự thay đổi về không gian sản xuất là đời sống của những hộ gia đình vốn gắn bó lâu năm với đồng ruộng, trang trại và các ngành nghề nông thôn. Khi tư liệu sản xuất bị thu hẹp hoặc mất đi, câu hỏi lớn nhất đối với họ là sẽ tiếp tục làm gì để có thu nhập, ổn định cuộc sống và bảo đảm tương lai cho gia đình.

Thực tế này cũng được phản ánh qua những nhóm kiến nghị được Hội Nông dân TP tổng hợp trước Hội nghị đối thoại giữa Chủ tịch UBND TP Hà Nội với nông dân Thủ đô năm 2026.

Trong đó, việc làm và chuyển đổi sinh kế cho người dân tại các địa bàn chịu tác động của thu hồi đất, triển khai các công trình, dự án được xác định là một trong những vấn đề trọng tâm. Bên cạnh đó là những khó khăn về tổ chức sản xuất, tích tụ đất đai, hạ tầng, vốn, khoa học công nghệ và đầu ra nông sản.

Những vấn đề này cho thấy yêu cầu phát triển nông thôn trong giai đoạn hiện nay không thể chỉ được nhìn nhận từ góc độ đầu tư hạ tầng hay chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Điều quan trọng hơn là phải bảo đảm người dân có khả năng thích ứng và tham gia vào quá trình chuyển đổi, thay vì trở thành đối tượng chịu tác động thụ động của đô thị hóa.

Tại Hội nghị, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, các dự án phát triển đô thị, công nghiệp, hạ tầng phải đồng thời tính toán phương án hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, giải quyết việc làm và ổn định đời sống cho các hộ dân bị ảnh hưởng.

Việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất là cần thiết nhưng chưa đủ; phải quan tâm đến sinh kế lâu dài, từ việc người dân sẽ làm nghề gì, nguồn thu nhập đến từ đâu đến cơ hội đào tạo nghề và việc làm của con em họ.

Đặc biệt, yêu cầu này cần được đặt ra ngay trong quá trình xây dựng và triển khai dự án, thay vì chỉ xử lý khi người dân đã mất đất sản xuất. Chủ tịch UBND TP giao Sở Nội vụ phối hợp với các cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, Hội Nông dân và chính quyền địa phương tổ chức đào tạo nghề gắn với nhu cầu tuyển dụng thực tế; trong đó chú trọng nhóm lao động trung niên, lao động lớn tuổi – những người có thể gặp nhiều khó khăn hơn khi chuyển đổi công việc sau nhiều năm gắn bó với nông nghiệp.

Đối với các hộ sản xuất, trang trại phải di dời, việc rà soát nhu cầu và hướng dẫn bố trí địa điểm sản xuất phù hợp quy hoạch, đáp ứng yêu cầu môi trường cũng là nhiệm vụ cần được quan tâm. Cùng với đó, khi quy hoạch khu đô thị, khu công nghiệp, các địa phương cần tính toán không gian phát triển thương mại, dịch vụ, đào tạo nghề và tạo việc làm tại chỗ cho người dân.

Có thể thấy, điểm đáng chú ý trong định hướng chỉ đạo của lãnh đạo TP là chuyển trọng tâm từ hỗ trợ khi người dân bị tác động sang chủ động chuẩn bị điều kiện để họ thích ứng với quá trình phát triển. Đây cũng là cách tiếp cận cần thiết để bảo đảm sự hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng, phát triển đô thị với quyền và lợi ích chính đáng của cộng đồng dân cư.

Tổ chức lại nông nghiệp, nông thôn theo hướng đa giá trị

Cùng với bài toán sinh kế, một vấn đề lớn khác được đặt ra là Hà Nội cần tổ chức lại nền nông nghiệp như thế nào trong điều kiện quỹ đất ngày càng chịu áp lực từ đô thị hóa và yêu cầu phát triển kinh tế.

Với đặc điểm của một đô thị lớn, Hà Nội không thể phát triển nông nghiệp theo hướng mở rộng diện tích hay chạy theo sản lượng. Thay vào đó, TP cần chuyển mạnh sang nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp công nghệ cao, sản xuất hàng hóa chất lượng cao, có giá trị kinh tế và hiệu quả sử dụng đất lớn hơn. Đây không chỉ là sự thay đổi về phương thức canh tác mà còn là chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp, lấy chất lượng, giá trị gia tăng và khả năng đáp ứng thị trường làm trọng tâm.

Định hướng này càng có ý nghĩa khi thực tiễn sản xuất nông nghiệp tại một số địa bàn vẫn còn nhỏ lẻ, phân tán; việc ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và liên kết tiêu thụ sản phẩm chưa đồng đều. Hạ tầng thủy lợi, sơ chế, bảo quản, kho lạnh và logistics nông sản còn hạn chế. Tình trạng ngập úng tại một số khu vực, nhất là lưu vực sông Tích, sông Bùi, cũng ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và đời sống của người dân.

Trước thực tế đó, Chủ tịch UBND TP yêu cầu rà soát các vùng sản xuất kém hiệu quả, thường xuyên ngập úng để hướng dẫn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp; nghiên cứu tích tụ, tập trung đất đai, hình thành vùng sản xuất tập trung và ưu tiên đầu tư hạ tầng thủy lợi, giao thông nội đồng, điện phục vụ sản xuất. Đối với hệ thống đê điều, tiêu thoát nước, hồ điều hòa và công trình thủy lợi tại các lưu vực sông Tích, sông Bùi, sông Đáy, các cơ quan chuyên môn cần rà soát, xác định giải pháp trước mắt cũng như phương án đầu tư lâu dài.

Một điểm đáng chú ý khác là Hà Nội cần phát huy tốt hơn vai trò trung tâm về khoa học công nghệ, giống, chế biến, logistics, thương mại và tiêu thụ nông sản; tăng cường liên kết với các tỉnh trong Vùng Thủ đô và khu vực Đồng bằng sông Hồng. TP không nhất thiết phải tự sản xuất tất cả các sản phẩm mà cần chủ động tổ chức được chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn, ổn định, đồng thời tạo thị trường và động lực phát triển cho nông nghiệp toàn vùng.

Cách tiếp cận này mở ra không gian phát triển rộng hơn cho nông nghiệp Hà Nội. Trong đó, lợi thế không chỉ nằm ở diện tích đất sản xuất mà còn ở thị trường tiêu thụ lớn, hệ thống phân phối, nguồn nhân lực và tiềm lực khoa học công nghệ. Nếu được kết nối hiệu quả, các yếu tố này có thể giúp nâng cao giá trị nông sản, tạo thêm cơ hội cho hợp tác xã, doanh nghiệp và người sản xuất tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, chuyển đổi số cần được triển khai theo hướng thiết thực, phù hợp với năng lực và quy mô sản xuất của từng đối tượng. Đáp ứng yêu cầu này, Chủ tịch UBND TP đề nghị các cơ quan chức năng hỗ trợ nông dân, hợp tác xã tiếp cận công nghệ, đơn giản hóa quy trình, tăng cường hướng dẫn trực tiếp tại cơ sở, từng bước kết nối dữ liệu sản xuất và truy xuất nguồn gốc, tránh phát sinh thêm thủ tục cho người dân.

Cùng với ứng dụng công nghệ, việc tổ chức lại các khâu sơ chế, chế biến, bảo quản và tiêu thụ cũng cần được quan tâm đồng bộ. TP giao các cơ quan liên quan rà soát nhu cầu phát triển kho lạnh, logistics tại các vùng sản xuất tập trung; tăng cường kết nối với doanh nghiệp phân phối, siêu thị, chợ đầu mối và hệ thống bán lẻ. Các hợp tác xã, doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn cũng cần được hỗ trợ tham gia cung ứng thực phẩm cho trường học, bệnh viện, khu công nghiệp và các bếp ăn tập thể theo quy định.

Phát triển đô thị hiện đại nhưng không đánh mất bản sắc nông thôn

Nếu chuyển đổi mô hình sản xuất là điều kiện để nâng cao hiệu quả kinh tế nông nghiệp thì tổ chức lại không gian nông thôn chính là vấn đề có ý nghĩa lâu dài đối với quá trình phát triển của Hà Nội.

Trong quá trình đô thị hóa, ranh giới giữa nông thôn và đô thị ngày càng có sự thay đổi. Nhiều khu vực nông thôn sẽ chuyển mình thành các không gian đô thị mới, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc những giá trị truyền thống của làng quê phải bị thay thế hoặc mai một. Một đô thị hiện đại không chỉ được tạo nên bởi những công trình quy mô lớn, hệ thống giao thông đồng bộ mà còn bởi khả năng gìn giữ cảnh quan, không gian sinh thái, di sản văn hóa và bản sắc cộng đồng.

Từ góc nhìn đó, Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng yêu cầu gắn phát triển đô thị với tổ chức lại không gian nông thôn, gìn giữ bản sắc văn hóa và nâng cao chất lượng sống của người dân. Lãnh đạo TP yêu cầu, mô hình "làng trong phố, phố trong làng" cần được quan tâm ngay từ khâu quy hoạch, thay vì chờ đến khi đô thị hình thành mới đặt vấn đề bảo tồn.

Đây là định hướng có ý nghĩa quan trọng đối với Hà Nội – nơi các làng cổ, làng nghề, không gian văn hóa cộng đồng và cảnh quan sinh thái không chỉ là dấu ấn lịch sử mà còn tạo nên bản sắc riêng của Thủ đô. Việc bảo tồn vì thế không thể chỉ dừng ở giữ lại một số công trình kiến trúc hay di tích riêng lẻ, mà cần gắn với duy trì không gian văn hóa, nghề truyền thống, cảnh quan và những mối liên kết cộng đồng đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Định hướng quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn dài hạn cũng đặt ra yêu cầu tiếp cận không gian phát triển theo hướng tích hợp, kết nối các yếu tố hạ tầng, sinh kế, văn hóa, môi trường, du lịch và nông nghiệp sinh thái.

Lấy kết quả giải quyết kiến nghị làm thước đo hiệu quả đối thoại

Một hội nghị đối thoại chỉ thực sự có ý nghĩa khi những vấn đề được người dân phản ánh được chuyển hóa thành hành động cụ thể của cơ quan quản lý. Với những nội dung liên quan trực tiếp đến đất đai, việc làm, thu nhập và hoạt động sản xuất, điều người nông dân cần không chỉ là những lời giải thích hay cam kết, mà là kết quả tháo gỡ có thể kiểm chứng trong thực tế.

Đây cũng là yêu cầu được Chủ tịch UBND TP Vũ Đại Thắng nhấn mạnh khi kết luận Hội nghị. Theo đó, Văn phòng UBND TP phối hợp với Hội Nông dân TP tổng hợp đầy đủ các ý kiến, kiến nghị, tham mưu ban hành thông báo kết luận, trong đó xác định rõ cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, thời hạn xử lý và trách nhiệm báo cáo kết quả. Những vấn đề thuộc thẩm quyền phải được các sở, ngành chủ động giải quyết, không đùn đẩy, kéo dài; nội dung vượt thẩm quyền cần kịp thời tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét.

Đáng chú ý, Hội Nông dân TP được giao trách nhiệm theo dõi, giám sát việc thực hiện kết luận, tổng hợp những vấn đề còn vướng mắc để báo cáo UBND TP chỉ đạo giải quyết. Các địa phương cũng cần duy trì đối thoại, lắng nghe ý kiến của nông dân và chủ động xử lý những vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở.

Cách đặt vấn đề này cho thấy trách nhiệm của chính quyền không kết thúc khi hội nghị khép lại. Ngược lại, giai đoạn sau đối thoại mới là khâu có ý nghĩa quyết định để kiểm chứng hiệu quả của hoạt động tiếp xúc, lắng nghe và giải quyết kiến nghị của người dân.

Bởi trên thực tế, những khó khăn mà nông dân phản ánh không phải vấn đề đơn lẻ, có thể giải quyết bằng một quyết định hành chính hay một chính sách hỗ trợ riêng biệt. Đất đai gắn với quy hoạch; sản xuất gắn với hạ tầng, công nghệ và thị trường; chuyển đổi nghề nghiệp gắn với đào tạo, nhu cầu tuyển dụng và khả năng thích ứng của từng nhóm lao động. Do đó, việc tháo gỡ đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các sở, ngành, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và tổ chức Hội Nông dân.

Đặc biệt, cần tránh tình trạng chính sách được ban hành nhưng người dân khó tiếp cận, các chương trình hỗ trợ được triển khai nhưng thiếu gắn kết với nhu cầu thực tế, hoặc hoạt động xúc tiến thương mại chỉ tạo được kết nối nhất thời mà chưa hình thành được đầu ra ổn định. Hiệu quả thực thi cần được nhìn nhận từ chính những thay đổi trong hoạt động sản xuất, cơ hội việc làm, thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân.

Hội nghị đối thoại giữa Chủ tịch UBND TP Hà Nội với nông dân Thủ đô năm 2026 vì thế không chỉ là dịp để chính quyền lắng nghe những khó khăn trước mắt, mà còn là diễn đàn để nhận diện những vấn đề căn cơ trong quá trình chuyển đổi mô hình phát triển nông nghiệp, nông thôn.

Từ bảo đảm sinh kế khi thu hồi đất, tổ chức lại sản xuất, thúc đẩy chuyển đổi số đến bảo tồn làng nghề và bản sắc văn hóa, các nội dung được đặt ra đều hướng tới mục tiêu chung là để người nông dân có vị trí và cơ hội tham gia vào tiến trình phát triển của Thủ đô.

Đô thị hóa, suy cho cùng, không chỉ được đo bằng tốc độ mở rộng không gian xây dựng hay số lượng công trình được triển khai, mà còn phải được đánh giá bằng chất lượng cuộc sống của người dân trong những không gian phát triển mới.

Khi người nông dân có việc làm, có sinh kế ổn định, có điều kiện phát triển sản xuất và được thụ hưởng những thành quả của quá trình đô thị hóa, khi những giá trị văn hóa, sinh thái của nông thôn được gìn giữ và phát huy, đó mới là nền tảng cho một Thủ đô phát triển hài hòa, bền vững.