Hà Nội: Hoàn thiện thể chế, đổi mới phương thức tổ chức đầu tư phát triển đường sắt đô thị
Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND của HĐND TP Hà Nội về việc thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng một số tuyến đường sắt đô thị (ĐSĐT) trên địa bàn TP Hà Nội được đánh giá là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện thể chế và đổi mới phương thức tổ chức đầu tư phát triển ĐSĐT của Thủ đô. Nghị quyết tạo nền tảng để TP chủ động triển khai các dự án trọng điểm, từng bước hình thành mạng lưới ĐSĐT hiện đại, kết nối đồng bộ, góp phần giảm áp lực giao thông đường bộ, mở rộng không gian phát triển đô thị và kiến tạo động lực tăng trưởng mới cho Thủ đô trong tầm nhìn 100 năm.
Giá trị hợp đồng các đoạn tuyến đi ngầm không vượt quá 120 triệu USD/km
Vừa qua, Kỳ họp thứ 7, HĐND TP Hà Nội khóa XVII, nhiệm kỳ 2026 - 2031 đã thông qua Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND về việc thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng một số tuyến ĐSĐT trên địa bàn TP Hà Nội.
Nghị quyết cụ thể hóa các quy định tại Điều 9 và Điều 34 Luật Thủ đô số 02/2026/QH16, thiết lập khuôn khổ pháp lý với các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình đầu tư xây dựng ĐSĐT.
Các chính sách tập trung vào những khâu trọng yếu như lựa chọn nhà thầu chiến lược, huy động và bố trí nguồn vốn, tổ chức thực hiện hợp đồng, bồi thường, giải phóng mặt bằng, kiểm soát chất lượng, chuyển giao công nghệ và chuyển đổi số.
Theo Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội, một trong những nội dung trọng tâm của Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND là cơ chế lựa chọn nhà thầu chiến lược, tạo điều kiện huy động năng lực của các doanh nghiệp Việt Nam tham gia thực hiện những dự án ĐSĐT quy mô lớn.
Đáng chú ý, Nghị quyết quy định giá trị hợp đồng bình quân đối với các đoạn tuyến đi ngầm không vượt quá 120 triệu USD/km. Mức giá này không bao gồm chi phí cho công năng lưỡng dụng, thuế giá trị gia tăng, chi phí dự phòng đối với các công việc phát sinh ngoài phạm vi gói thầu, chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, cùng các chi phí tư vấn và quản lý dự án thuộc trách nhiệm của Chủ đầu tư.
Về tổ chức thực hiện, UBND TP hoặc cơ quan, đơn vị được giao nhiệm vụ chủ đầu tư được thực hiện đàm phán, ký kết hợp đồng nguyên tắc và hợp đồng chìa khóa trao tay theo trình tự, điều kiện quy định tại Nghị quyết. Cơ chế này tạo điều kiện chủ động chuẩn bị các nội dung hợp tác, thống nhất trách nhiệm và điều kiện thực hiện giữa các bên, góp phần rút ngắn thời gian tổ chức triển khai dự án.
Đồng thời, Nghị quyết cũng tạo sự linh hoạt về nghĩa vụ tài chính khi UBND TP được chủ động quyết định, điều chỉnh cơ cấu nguồn vốn và phương án huy động. Hợp đồng quy định nghĩa vụ thanh toán có điều kiện tương ứng với khả năng huy động và bố trí vốn, không bắt buộc cân đối toàn bộ nguồn vốn ngay tại thời điểm ký kết.

Nhằm tháo gỡ một trong những khâu có ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai các dự án hạ tầng quy mô lớn, Nghị quyết quy định cơ chế tổ chức thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thu hồi đất, phá dỡ công trình, di chuyển hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và rà phá bom mìn, vật nổ.
Theo đó, các nhiệm vụ này được triển khai trên cơ sở Nhiệm vụ thực hiện dự án và quy hoạch phương án tuyến, vị trí công trình theo tuyến tỷ lệ 1/500 hoặc quy hoạch tổng mặt bằng được cấp có thẩm quyền phê duyệt, không phải lập, phê duyệt dự án đầu tư thành phần giải phóng mặt bằng.
Công tác giải phóng mặt bằng được tổ chức theo từng khu vực, phạm vi được phê duyệt, bảo đảm nguyên tắc quy hoạch được phê duyệt đến đâu thì tổ chức thực hiện đến đó. Cách tiếp cận này giúp TP chủ động chuẩn bị mặt bằng, triển khai các hạng mục theo từng giai đoạn, hạn chế tình trạng chậm tiến độ do phải chờ hoàn thành toàn bộ thủ tục giải phóng mặt bằng.
Nghị quyết đồng thời quy định UBND TP quyết định cụ thể các điều kiện liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và các chính sách hỗ trợ đối với những trường hợp chịu ảnh hưởng trong quá trình triển khai dự án theo thẩm quyền, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tổ chức có liên quan.
Không chỉ tập trung vào mục tiêu đầu tư xây dựng hạ tầng, Nghị quyết còn đặt ra yêu cầu dài hạn về chuyển giao công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng lực tự chủ trong lĩnh vực ĐSĐT. Nhà thầu chiến lược có trách nhiệm lựa chọn đơn vị cung cấp công nghệ đáp ứng yêu cầu của dự án; đồng thời xây dựng và thực hiện phương án chuyển giao công nghệ theo quy định tại Nghị định số 319/2025/NĐ-CP ngày 12/12/2025 của Chính phủ.
Quá trình chuyển giao phải gắn với đào tạo nhân lực, chuyển giao quy trình kỹ thuật, phương thức quản lý, vận hành và bảo trì trong quá trình thực hiện dự án và sau đầu tư. Mục tiêu là bảo đảm khả năng tiếp nhận, khai thác và từng bước làm chủ công nghệ của các đơn vị trong nước, tạo nền tảng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và công nghiệp đường sắt Việt Nam…
3 tầng thể chế cho ĐSĐT
Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn – Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng, Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND có 3 điểm đột phá. Một là, đột phá về phương thức tổ chức thực hiện. Thay vì chia dự án thành nhiều gói thầu với nhiều nhà thầu, nhiều giao diện như trước, Nghị quyết áp dụng mô hình nhà thầu chiến lược và hợp đồng chìa khóa trao tay theo mẫu FIDIC.

“Một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt từ khảo sát, thiết kế kỹ thuật tổng thể (FEED), thi công, lắp đặt thiết bị, chạy thử đến vận hành thương mại. Điều này khắc phục đúng “căn bệnh” của các dự án trước: trách nhiệm bị phân tán, đứt gãy giao diện giữa các gói thầu, khi chậm thì không xác định được ai chịu trách nhiệm chính”, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn nhấn mạnh.
Hai là, cơ chế đặc thù đi kèm cơ chế kiểm soát. Nhận định đây là điểm mà ông đánh giá cao nhất, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn chỉ ra, Nghị quyết đặt mức trần giá trị hợp đồng bình quân đối với đoạn đi ngầm không quá 120 triệu USD/km; giá được điều chỉnh theo kết quả kiểm toán của Kiểm toán nhà nước theo hướng chỉ giảm, không tăng. Tiền tạm ứng, thanh toán phải đi qua tài khoản tại ngân hàng thương mại có trụ sở tại Hà Nội, chủ đầu tư nhận sao kê định kỳ hai tuần một lần; nghiệm thu, thanh toán căn cứ sản phẩm và mốc thực hiện. Tức là rút ngắn những khâu không cần thiết, nhưng không nới lỏng kỷ luật tài chính.
Ba là, đột phá về giải phóng mặt bằng, vốn là điểm nghẽn lớn nhất của mọi dự án hạ tầng đô thị. Nghị quyết cho phép thực hiện bồi thường, tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật căn cứ nhiệm vụ dự án và quy hoạch chi tiết 1/500 hoặc quy hoạch tổng mặt bằng, không phải lập dự án thành phần riêng; quy hoạch được duyệt đến đâu triển khai đến đó; phân cấp cho UBND cấp xã chủ động và chịu trách nhiệm về tiến độ bàn giao mặt bằng. Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn, đây là cách làm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Bên cạnh đó, Nghị quyết còn có các quy định đáng chú ý về chuyển giao công nghệ thực chất, quyền đối với dữ liệu và tài liệu kỹ thuật, áp dụng BIM, GIS, bản sao số (Digital Twin) trong toàn vòng đời dự án, và cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm cho người thực thi nếu không vụ lợi, làm đúng thẩm quyền, trình tự mà vẫn xảy ra thiệt hại do yếu tố khách quan.
Về điều kiện tổng thể, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng, lần đầu tiên Hà Nội có đủ “ba tầng” thể chế cho ĐSĐT. Tầng thứ nhất là Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội, tạo khung cơ chế đặc thù, đặc biệt về thẩm quyền, trình tự thủ tục rút gọn, thiết kế FEED thay cho thiết kế cơ sở, đa dạng hóa nguồn vốn, phát triển TOD và phát triển công nghiệp đường sắt.
Tầng thứ hai là Luật Thủ đô năm 2026 (Luật số 02/2026/QH16, hiệu lực từ ngày 1/7/2026), cho phép HĐND TP quy định các khoản thu từ diện tích sàn xây dựng tăng thêm, giá trị tăng thêm từ đất, phí cải thiện hạ tầng trong khu vực TOD và giữ lại toàn bộ để tái đầu tư cho ĐSĐT, TP đã cụ thể hóa bằng các Nghị quyết số 66 và 67/2026/NQ-HĐND. Cùng với đó, Luật Phát triển đô thị năm 2026 lần đầu luật hóa mô hình TOD trên phạm vi cả nước.
Tầng thứ ba là Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND, công cụ tổ chức thực hiện ở cấp dự án. “Như vậy, TP đã có thẩm quyền, có cơ chế tạo nguồn lực và có phương thức thực hiện. Điều kiện còn lại, và cũng là điều kiện quyết định, là năng lực thực thi”, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn nêu rõ.

Phát biểu tại phiên họp của HĐND TP Hà Nội, Chủ tịch UBND TP Vũ Đại Thắng cho biết, TP đang triển khai đồng thời 5 tuyến đường sắt số 1, 2, 8, 10 và 14 với tổng chiều dài khoảng 253km. Đây là những dự án có quy mô rất lớn, yêu cầu tiến độ cao, phương thức tổ chức thực hiện rất mới.
Vì vậy, cần có những cơ chế phù hợp để giải quyết các vấn đề về quản lý hợp đồng, bố trí vốn, tạm ứng, thanh toán và tổ chức triển khai.
Có thể thấy, việc HĐND TP Hà Nội ban hành Nghị quyết, với hệ thống cơ chế, chính sách đồng bộ từ huy động nguồn lực, lựa chọn nhà thầu chiến lược, giải phóng mặt bằng đến kiểm soát đầu tư, chuyển giao công nghệ và chuyển đổi số, sẽ tạo điều kiện để TP chủ động huy động nguồn lực, rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai dự án, nâng cao hiệu quả đầu tư, từng bước hình thành mạng lưới giao thông công cộng hiện đại, đồng bộ, đáp ứng yêu cầu phát triển Thủ đô trong giai đoạn mới.
Theo Phụ lục ban hành kèm theo Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND, TP Hà Nội xác định 5 tuyến ĐSĐT thuộc danh mục thực hiện thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù, gồm:
Tuyến ĐSĐT số 1: Thượng Phúc - Khu công nghiệp đường sắt - Ngọc Hồi - Ga Hà Nội - Yên Viên - Khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm - Sân bay Nội Bài.
Tuyến ĐSĐT số 2: Sân bay Nội Bài - Nam Thăng Long - Trần Hưng Đạo - Thượng Đình - Sân vận động Hùng Vương.
Tuyến ĐSĐT số 8: Hòa Lạc - Sơn Đồng - Mai Dịch - Vành đai 3 - Lĩnh Nam - Thuận An.
Tuyến ĐSĐT số 10: Võ Chí Công - Vành đai 2,5 - Vĩnh Tuy - Đông Anh.
Tuyến ĐSĐT số 14: Cầu Thăng Long - Hồng Hà - Gia Lâm.
Thời gian dự kiến hoàn thành các tuyến là năm 2030.