Hà Nội: Chuyện cũ, chuyện mới (Kỳ 3): Ngôn từ giấy tờ hành chính “thời Tây” và chuyện khai sinh ở Hà Nội ngày đầu tiếp quản

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Ngồi xem lại mấy giấy tờ cũ của gia đình còn lưu giữ qua các thời kỳ, chính tôi cũng hết sức bất ngờ và rất ngạc nhiên với cách hành văn của giấy tờ thời kỳ trước...
Tờ giấy khai sinh cho trẻ ở Hà Nội thời Pháp thuộc. Tờ giấy khai sinh cho trẻ ở Hà Nội thời Pháp thuộc.

Tôi không phải là người say mê sưu tầm các thứ đồ cổ, nhưng lại rất cẩn thận lưu giữ các giấy tờ cũ, ảnh cũ, nhất là các thứ gì liên quan đến cá nhân, gia đình.

Hôm rồi xem lại mấy giấy tờ cũ của gia đình, thì bất ngờ con trai đi ngang qua hỏi giấy tờ gì mà cũ thế, rồi cũng nhòm xem và “cu cậu” phá lên cười vì rất ngạc nhiên với cách hành văn của giấy tờ ngày xưa.

Có thể những người lớn tuổi thì không ngạc nhiên lắm, nhưng đối với các bạn trẻ thời @ thì chắc chắn đây là điều vô cùng thú vị.

Xin kể ra với các bạn một loại giấy tờ rất quen thuộc mà ai cũng biết, đó là tờ Giấy khai sinh. Gia đình tôi còn lưu giữ tờ giấy khai sinh của các ông anh, bà chị lớn được làm từ thời Pháp thuộc (nói nôm na là “thời Tây”). Giống như một số giấy tờ quan trọng thuộc lĩnh vực tư pháp thời ấy, giấy khai sinh thời đó đều viết các tiêu đề song ngữ: bằng chữ Pháp và chữ quốc ngữ.

Chữ Pháp thì tôi không nói, chỉ nói về phần chữ quốc ngữ thì Giấy khai sinh thời Pháp thuộc họ viết “nôm na” lắm! Có thể do tiếng quốc ngữ ngày ấy họ gọi như thế.

“Thời Tây” và “Thời Ta”cũng vẫn gọi là Giấy khai sinh, nhưng tiêu đề trong giấy “thời Tây” rất nôm na, dễ hiểu. Bây giờ các bạn trẻ nhìn thấy có thể phải bật cười.

Nó là thế này:

Ngày nay viết “Họ và tên trẻ mới sinh” thì “thời Tây” viết “Tên mấy họ đứa trẻ con”. (thời đó từ “mấy” có nghĩa là “và” hoặc “với”)

Ngày nay: “Họ và tên bố”, “Họ và tên mẹ”; thời Tây: “Tên mấy họ người bố”, “Tên mấy họ người mẹ”,

Ngày nay: “Nam hay nữ”, thời Tây: “Con giai hay con gái”,

Ngày nay: “Nơi sinh”, thời Tây: “Đẻ ở chỗ nào”,

Ngày nay: “Ngày sinh”, thời Tây: “Đẻ ngày nào”,

Ngày nay: “Nghề nghiệp”, thời Tây: “Làm nghề gì”,

Giấy khai sinh thời “Tây” có một mục rất “hay” là viết thẳng toẹt: “Nếu là con hoang thì chỉ cần khai tên mẹ”!

Hà Nội: Chuyện cũ, chuyện mới (Kỳ 3): Ngôn từ giấy tờ hành chính “thời Tây” và chuyện khai sinh ở Hà Nội ngày đầu tiếp quản ảnh 1
Hà Nội: Chuyện cũ, chuyện mới (Kỳ 3): Ngôn từ giấy tờ hành chính “thời Tây” và chuyện khai sinh ở Hà Nội ngày đầu tiếp quản ảnh 2

Hai mặt tờ Giấy khai sinh cho trẻ ở Hà Nội thời Pháp thuộc.

Và có một việc rất quan trọng không thể thiếu khi khai sinh cho trẻ đó là phải có người làm chứng. Không phải chỉ một người làm chứng mà cần tới ba người! Những người làm chứng này phải khai đầy đủ họ tên, chỗ ở, làm nghề gì và được viết rõ trong tờ Giấy khai sinh!

Vì sao lại cần người làm chứng? Theo nhiều người kể lại thì thời Pháp thuộc họ phân biệt rõ ràng và đối xử cũng rất khác nhau giữa con đẻ và con nuôi. Rồi con hoang thì còn bị phân biệt đối xử kinh khủng hơn nữa.

Có thể xuất phát từ cách đối xử như thế chắc để chống gian lận! Đề phòng nhỡ có cô nào không chửa mà nhét gối vào bụng mấy tháng rồi sau đó đi xin trẻ sơ sinh (thời đó dân thường gọi là con đỏ) về nuôi rồi nói là con đẻ thì sao! Con nuôi là con nuôi, con đẻ là con đẻ! Không có chuyện lập lờ ở đây! Kín kẽ đến thế là cùng! Ấy là chuyện ghi trên Giấy khai sinh dưới thời Pháp thuộc ở Hà Nội.

Sau ngày hoà bình lập lại 1954, chính quyền cách mạng tiếp quản Thủ đô, việc khai sinh cho trẻ cũng được làm hết sức nghiêm túc. Khai sinh cho trẻ không đúng hạn có thể phải ra Toà án. Gia đình tôi còn giữ được văn bản của Toà án như thế.

Hà Nội: Chuyện cũ, chuyện mới (Kỳ 3): Ngôn từ giấy tờ hành chính “thời Tây” và chuyện khai sinh ở Hà Nội ngày đầu tiếp quản ảnh 3
Hà Nội: Chuyện cũ, chuyện mới (Kỳ 3): Ngôn từ giấy tờ hành chính “thời Tây” và chuyện khai sinh ở Hà Nội ngày đầu tiếp quản ảnh 4Mặt trước và mặt sau “Trích lục bản án” của Toà án Hà Nội năm 1955 về việc khai sinh cho trẻ không đúng hạn.

Chuyện thế này: Số là Nguyễn - thị - T - H, “bà xã” tôi, sinh ngày 22/3/1955 (tức là chỉ 5 tháng sau khi chính quyền mới tiếp quản Hà- nội). Vì lý do nào đó các cụ thân sinh ra “bà xã” tôi khi đó không kịp làm giấy khai sinh và để đến hơn 3 tháng sau khi con gái chào đời mới đi làm khai sinh.

Để quá hạn hơn 3 tháng mới đi làm khai sinh cho con thì phải ra Toà! Ra Toà thật chứ không phải chuyện đùa! Và Toà xử công khai chứ không phải thủ tục lấy lệ! Tất cả việc đó được thể hiện trong văn bản “Trích lục án văn hộ tịch số 195 ngày 11-7-1955 về việc khai sinh quá hạn cho Nguyễn - thị - T - H” của Toà án Nhân dân Sơ thẩm Hà- nội.

Trích lục bản án” ghi rõ: Phiên toà công khai ngày11 tháng 7 năm 1955 Toà án nhân dân sơ thẩm Hà - nội đã xử việc ông Nguyễn - hữu - … ngụ tại số … phố Hàng Đường Hà - nội, xin khai sinh quá hạn cho con gái là Nguyễn - thị - T - H, như sau:

Vậy nghị xử: Nguyễn -thị- T- H sinh ngày 22-3-1955 hồi 4 giờ rưỡi, tại số 14 đại lộ Nguyễn thái Học Hà- nội, là con gái ông Nguyễn - hữu - … 23 tuổi, buôn bán, và bà Nguyễn -thị- …23 tuổi, buôn bán,vợ cả có khai giá thú đều ngụ tại số… phố Hàng Đường Hà-nội.

Yêu cầu Phòng hộ tịch Uỷ ban hành chính thành phố đăng ký bản án này vào sổ khai sinh năm nay và biên chú vào lề trong sổ khai sinh năm 1955, ngày 22, tháng 3.

Đã báo cho đương sự biết là có hạn 15 ngày kể từ ngày hôm nay để kháng cáo bản án này.

Chánh án ký: NGUYEN XUAN DUONG

Lục sự ký: TRAN VAN LONG

Dưới bản “Trích lục” có chữ ký của ông Trưởng phòng Lục sự và đóng dấu tròn màu hồng hoa đào (chứ không phải dấu chữ nhật màu xám sau này hoặc dấu tròn mầu đỏ tươi như bây giờ) của Toà Sơ thẩm Hà - nội. Vụ việc như thế trong những ngày đầu tiếp quản Thủ đô do Toà án thuộc Bộ tư pháp xử lý. Con dấu mùa hoa đào phản ánh rõ việc đó.

Tôi không biết bây giờ khi quá hạn đi làm giấy khai sinh cho con thì các ông bố, bà mẹ có bị “làm sao” không? Nhưng những ngày đầu tiếp quản, dưới chính quyền mới ở Hà - nội cách đây hơn 60 năm thì vi phạm kiểu ấy là phải ra Toà! Phải nói rằng công tác tư pháp của chính quyền mới trong những ngày mới tiếp quản Thủ đô là rất nghiêm túc.

Một điều rất thú vị nữa đó là bản “Trích lục” của Toà án Hà - nội khi đó được đánh máy trên mặt sau của Tờ giấy báo lĩnh lương (hay trợ cấp hàng tháng gì đó) của chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương dành cho lính của họ!

Có lẽ những ngày đầu tiếp quản Hà - nội mọi thứ về cơ sở vật chất của chính quyền mới còn khó khăn, đơn giản như giấy mực cho công tác hành chính, văn phòng cũng rất thiếu thốn nên phải tận dụng những gì cũ còn sử dụng được, kể cả tờ giấy in văn bản có tính pháp luật cao như bản án.

Kể cũng thú vị!

PS: Tôi viết tên người và địa danh với các dấu gạch ngang (-) giữa các từ là hoàn toàn “sao chép nguyên văn” theo cách viết trong tờ bản án thời kỳ ấy.

Nguyễn Văn Ất
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Khám phá những ngôi chùa kỳ lạ ở Thái Lan (Kỳ 9): Tượng Phật khổng lồ trên vách núi và vị thánh sống của nhân dân Thái Lan

Tranh tượng Phật Thích Ca Mâu Ni tạc vào vách đá ở Thái Lan.
(PLVN) - Năm 1996, núi đá Khao Chi Chan được xẻ đôi để tạc tượng Phật Thích Ca khổng lồ dát vàng ngồi thiền định. Với ý nghĩa “tỏa sáng rực rỡ và soi sáng cho tất cả”, tượng Phật là công trình tâm linh độc đáo kỷ niệm 50 năm ngày Quốc vương Bhumibol Adulyadej lên ngôi.

Trúc Lâm tự - Linh thiêng nơi an nghỉ của đức Thánh Côn Nhạc Đại vương

Lăng mộ ngài Côn Nhạc Đại vương trong khuôn viên chùa Trúc Lâm - Hạ Hòa,
(PLVN) - Tọa lạc tại xã Ấm Hạ, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, chùa Trúc Lâm là một điểm đến tâm linh được nhân dân xa gần thành tâm chiêm bái. Đây cũng là nơi an nghỉ của ngài Côn Nhạc Đại vương – một bậc anh hùng hào kiệt thời Hùng Vương có công với nước, khi mất được nhân dân tôn vinh như một vị thánh.

Biết ơn vô thường

Biết ơn vô thường
(PLVN) - Trong cuộc sống này, bởi có vô thường mà nỗi buồn hôm nay có thể ngày mai sẽ chuyển hóa thành bản lĩnh, thành hiểu biết, thành yêu thương. Vô thường là để ta ý thức về cuộc sống hiện tại một cách sâu sắc hơn...

Chuyện của trà (Kỳ 2): Thời cổ đại, Trung Quốc không dùng trà để giải khát

Theo nghiên cứu khoa học, trà có nhiều tác dụng tốt tới trí não.
(PLVN) - Ngày nay, hầu hết mọi người chỉ biết đến trà là một loại thức uống, mục đích dùng để giải khát. Nhưng ngược dòng lịch sử về cách đây 18 thế kỷ, tại Trung Quốc trà ban đầu được sử dụng như một vị thuốc chữa bệnh, vị đắng của trà từng khiến nhiều người ốm phải dùng các loại gia vị khác nhau để có thể uống.

Ngân vang hào khí Bạch Đằng Giang

Cổng vào Khu di tích lịch sử Bạch Đằng Giang tại thị trấn Minh Đức, huyện Thủy Nguyên, TP Hải Phòng.
(PLVN) - Khu di tích lịch sử Bạch Đằng Giang là quần thể kiến trúc tâm linh mang giá trị lịch sử, văn hóa gắn liền với những trận thủy chiến bên dòng sông Bạch Đằng lưu truyển sử sách với những chiến công oanh liệt của Đức vương Ngô Quyền, vua Lê Đại Hành, Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn.

Ký ức Việt Nam (kỳ 12): Chợ làng

Một phiên chợ làng (ảnh tư liệu).
(PLVN) - Chợ làng là một thiết chế công đặc thù của nền văn hóa kinh tế tập thể vô danh. Cùng với đình, chùa thì chợ là không gian di động và là một trong những không gian công quan trọng nhất của nền văn hóa đám đông làng xã Việt Nam cổ xưa. 

Bụt trong con sinh chưa?

Bụt trong con sinh chưa?
(PLVN) - Tháng Tư là mùa Bụt sinh, mùa sen nở. Trong tâm mỗi chúng ta đều có một đức Phật. Cũng giống như trong một cái đầm hay một cái ao, nếu biết gieo vào và ươm mầm, nhất định ta sẽ trồng được những đóa sen thơm.

Kết nối niềm hạnh phúc

Bàn tay tặng hoa hồng bao giờ cũng phảng phất hương thơm (ảnh minh họa).
(PLVN) - Khoa học đã chứng minh rằng: “Khi một cá nhân hạnh phúc hoặc khi mang đến niềm vui cho người khác, niềm vui sẽ quay trở lại bản thân ta và đến cả nhiều người khác nữa. Nó có thể lan tỏa từ người này sang người khác, kể cả những người không quen biết”.

Nhà thơ Du Phong: Đừng bao giờ để tình yêu cũ kỹ

 Nhà thơ Du Phong (Ảnh internet).
(PLVN) - Viết về thơ tình, hầu như nhà thơ nào cũng có viết. Nhưng để tạo ra được dấu ấn riêng, được nhiều người thuộc, nhắc nhớ thì ít người làm được như Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính. Đó là những nhà thơ đã khuấy động một thời trên văn đàn Việt Nam. Hiện nay, tiếp nối dòng chảy thơ tình, có nhà thơ Du Phong.

Truyền thuyết về hộ tướng của cá Ông ở lăng ông Thủy Tướng Cần Giờ

Lăng Ông Thủy Tướng ở Cần Giờ với tuổi đời hơn 200 năm.
(PLVN) - Cư dân vạn chài Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh) tin rằng, cá Ông là một loài vật linh thiêng, luôn cứu giúp cho những con thuyền gặp phải sóng to gió lớn, giúp dân chài lưới tai qua, nạn khỏi. Điều đặc biệt ở đây là, họ còn có quan niệm về sự tồn tại của các loài vật được cho là hộ vệ cá Ông.

Nhà đầu tư Nhật Bản tin tưởng Việt Nam vẫn là “bến đỗ” an toàn

Nhà đầu tư Nhật Bản tin tưởng Việt Nam vẫn là “bến đỗ” an toàn
(PLVN) - Tổ chức xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) vừa công bố báo cáo khảo sát từ 4.600 doanh nghiệp (DN) Nhật hoạt động tại gần 20 thị trường châu Á - Thái Bình Dương, trong đó có 700 DN ở Việt Nam. Kết quả khảo sát cho thấy tuy nền kinh tế có một năm bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi bùng phát dịch Covid-19 đợt 4, song tỷ lệ DN Nhật tại Việt Nam muốn mở rộng đầu tư kinh doanh vượt xa đến 10 điểm so với các nước trong khối ASEAN .

Cách chữa bệnh theo "tám kinh, tám vĩ" của người xưa

Thời nào, thầy thuốc cũng rất quan trọng với con người. (Ảnh minh hoạ, nguồn internet).
(PLVN) - Nếu như ngày nay chúng ta coi "lương y như từ mẫu", "thầy thuốc như mẹ hiền" thì trong "Vũ trung tùy bút" của Phạm Đình Hổ, người thời xưa tôn kính các bậc danh y cũng như vậy. Bởi thời nào cũng thế, các bậc danh y, lương y, thần y hành nghề là để cứu người...