Gương sáng cho tinh thần tận hiến vì nước

(PLO) -Ngày 7/2/2017, Viện Phan Châu Trinh được thành lập tại Đà Nẵng với sự chung tay của những trí thức tâm huyết với tuyên ngôn “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” của cụ Phan. Dẫu xa lìa “cõi tạm” ngót gần một thế kỷ, nhưng ảnh hưởng của chí sĩ họ Phan đất Quảng, vẫn sâu đậm lắm. Bởi đời cụ, là một tấm gương soi cho tinh thần tận hiến vì nước, dẫu phải kinh qua cả chốn lao tù. 
Đất Côn Đảo từng giam giữ cụ Phan Châu Trinh Đất Côn Đảo từng giam giữ cụ Phan Châu Trinh

Thân thế của cụ, xin theo sách “Gương chí sĩ Phan Tây Hồ lịch sử toàn biên” mà điểm dăm ba nét chính. Vốn cụ họ Phan, húy Châu Trinh (độc giả đừng gọi Chu Trinh mà lầm), tự là Hi Mã, hiệu là Tây Hồ. Thân phụ là quan võ yêu nước Phan Văn Bình, thân mẫu Lê Thị Chung. Quê cụ, vốn đất Quảng “chưa mưa đã thấm”, thuộc làng Tây Hồ, huyện Hà Đông. 

Một thời tuổi trẻ

Hậu thế biết đến chí sĩ họ Phan, chủ yếu vì tinh thần vì nước của cụ buổi Tây đô hộ nhưng thời tuổi trẻ của cụ, hẳn ít ai để ý. Vậy, nên xem qua cuốn “Phan Tây Hồ tiên sinh lịch sử”, do nhà chí sĩ nổi danh không kém là Huỳnh Thúc Kháng, cùng thời với cụ thuật lại.

Cụ Phan Châu Trinh (1872 - 1926) vốn là con trai thứ ba trong nhà. Khi đang tuổi lớn thì mẹ là người rèn cặp cho học hành, nhưng mất sớm, lại gặp lúc nước nhà bị nạn Tây xâm, nên việc học của họ Phan có phần chậm trễ. Như ghi chép trong “”Phan Chu Trinh (1872 - 1926) của Thế Nguyên, thì sự học của vị Phó bảng tương lai, cũng khác người lắm. Ấy là “trong lúc các bạn đồng học đều chuyên chú nghe thầy, khuynh hướng về sách sử của Tàu, thì cụ lại lầm lì không quan thiết.

Chẳng phải cụ kém thông minh để đeo đuổi cái học từ chương huấn đỗ, cái học “nhồi nhét” chữ nghĩa của “thánh hiền” và lịch sử của “đại bang” hoặc “thiên triều”; nhưng vì cụ sớm nẩy nở trong lòng cái mối tình yêu quê hương, muốn tìm muốn biết những cái gì có quan hệ mật thiết giữa người dân với đất nước nhà, để mà học hiểu cho thỏa ý”. Ấy, cái khác lạ ấy đã báo trước một nhân cách phi phàm rồi.

Sau sự biến kinh thành Huế năm Ất Dậu (1885) dẫn tới phong trào Cần vương, thân phụ của họ Phan theo cờ nghĩa. Lời thuật của cụ Huỳnh Thúc Kháng cho biết lúc đó “tiên sinh mới 14 tuổi, bỏ học đi theo, thường đi săn bắn trong núi, tập việc cung mã”. Ấy rồi sau đó, thân phụ bị hại, họ Phan lại quay về nhà lúc tuổi 16, quay lại việc học hành. 

Với tư chất thông minh hiếm có, nên “tuy tuổi lớn mới học, mà học ít hiểu nhiều, đọc sách có con mắt riêng, làm văn tạo xuất cách mới, không làm những lối tìm câu lặt chữ, vẽ bóng pha màu như bọn văn sĩ xằng”.

Theo nghiệp bút nghiên hơn 4 năm, được biết tiếng trong vùng. Thế rồi khoa thi Hương năm Canh Tý (1900) nơi trường Thừa Thiên, ghi chép trong “Quốc triều hương khoa lục” cho ta hay, trường Thừa Thiên lấy 42 cử nhân, thì Huỳnh Thúc Kháng đỗ đầu, Phan Châu Trinh đứng thứ ba. Năm sau, họ Phan đỗ Phó bảng. Thế là từ đường cử nghiệp, họ Phan bắt đầu bước chân xông pha bụi hồng trần, quên mình vì quốc dân. 

Gương sáng cho tinh thần tận hiến vì nước ảnh 1
Ghi chép của cụ Phan Châu Trinh về sự biến Trung Kỳ bản thân bị án tù

Nhập thế hành động

Đường đường đỗ Phó bảng, đỉnh đai chức tước chờ sẵn nay mai rồi, nhưng chí họ Phan không định ngồi ăn bã vinh hoa. Thấy thế sự nước nhà đã nghiêng lay lắm rồi, nên dẫu được làm Thừa biện bộ Lễ, nhưng như trong nghiên cứu “Phan Châu Trinh, thân thế và sự nghiệp”, thì “ông Phan không lấy việc làm quan làm lẽ sống, thì cũng không ai toan lấy quan chức, quan hàm mà lung lạc ông được”. Bởi vậy mới có chuyện Thượng thư bộ Lễ Lê Trinh cười với đồng liêu mà nói rằng: “Bộ tôi có một anh Thừa biện mà cả năm tôi không thấy mặt”. Ấy là nói về Phan Châu Trinh đấy. 

Thời gian “như bóng câu qua cửa sổ”, chán cảnh quan trường đất Huế, họ Phan về quê nhà Quảng Nam vui thú điền viên, lại mượn từ bạn bè là Thân Trọng Huề, Đoàn Nguyên Phổ những sách mới xuất bản của Lương Khải Siêu, Khang Hữu Vy, rồi J.J.Rousseau, W.Montesquieu… toàn chứa đựng tư tưởng mới. Nhờ đó mà giúp Phan Tây Hồ cởi bỏ được cái lạc hậu từ giáo dục Nho học cũ kỹ. 

Tư tưởng được soi tỏ, họ Phan cùng với các bạn đồng môn một thời như Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp du Nam tìm người cùng chí hướng. Ít lâu sau, ông lại ra Bắc Kỳ, lên tận Yên Thế tương kiến với Hoàng Hoa Thám.

Theo “Gương chí sĩ Phan Tây Hồ lịch sử toàn biên”, năm 1905, nghe tin Phan Bội Châu đề xướng việc xuất dương du học, Phan Châu Trinh quyết ý ra nước ngoài, sang Trung Hoa, rồi Hương Cảng, Nhật Bản. Cũng tại đất Phù Tang, hai chí sĩ họ Phan tao ngộ, dẫu trọng tình, nhưng cụ Phan Tây Hồ chủ trương dựa vào Pháp để cải cách cho tiến bộ với văn minh Tây phương mà giành độc lập, còn cụ Phan Sào Nam, thì muốn bạo động để giành chính quyền. 

Cuối năm 1906, cụ Phan Tây Hồ về nước, gửi cho Chính phủ bảo hộ bức thư nói về họa người Tàu tràn sang nước Nam, yêu cầu Chính phủ Pháp có biện pháp cải cách. “Cái chủ nghĩa của ông bấy giờ là chánh trị cách mạng, hết sức phản đối cái chánh trị hẹp hòi của Chánh phủ bảo hộ và cái thói tham lam áp chế của vua quan Nam trào”… “nếu ta không tự trông cậy vào ta thì ta sẽ bị diệt vong ngay”.

Bởi thế, ông về Quảng Nam khởi xướng việc lập trường học, dựng nhà buôn, mở hội canh nông, đi diễn thuyết khắp nơi truyền bá tư tưởng mới… Dĩ nhiên là việc làm ấy từ Pháp cho đến Nam triều, đều không thuận, chỉ cần có cớ, là sớm cho họ Phan làm bạn với nhà lao, án quyết. 

Chính lời thuật của cụ Phan trong “Trung Kỳ dân biến thỉ mạt ký” cho ta được biết năm 1908, Quảng Nam và mấy tỉnh Trung Kỳ xảy ra việc chống sưu thuế, chính quyền đàn áp, khiến người bị thương nhiều, mà kẻ bị tù, bị chém cũng lắm.

Và “tôi cũng là một người liên lụy trong đó, sự chết chỉ còn cách tôi một sợi tóc”. Nhân việc dân Trung Kỳ nổi dậy chống việc sách nhiễu, tăng thuế, chính quyền nhà Nguyễn quy họ Phan vào tội cổ động việc ấy, thế là “ngày hôm ấy sáng dậy, ông gội đầu rửa mặt xong rồi, thì có người Đội mật thám cầm giấy đến mời ông lại Dinh, ông đã biết có biến, song vẫn coi như thường”. 

Côn Lôn đập đá

Chẳng riêng gì cụ Phan, nhân cái vụ đàn áp ấy, mà thân sĩ Quảng Nam “người nào có danh tiếng đều bị bắt giam”. Nực cười ở chỗ, chính theo lời cụ Phan thuật lại trong “Trung Kỳ dân biến thỉ mạt ký”, thì sau khi bắt giam rồi “chỉ có Công sứ và quan tỉnh người Nam qua lại bàn nhau rồi tự kết án. Trước khi làm án toàn không xét hỏi, sau khi làm án xong cũng không cho đương sự biết”.

Cái tội mà các chí sĩ yêu nước Quảng Nam bị kết án dạo ấy, như Phan Diện, Lê Bá Trinh, Nguyễn Thành… phần nhiều là “cả thảy đều lấy dân quyền làm chủ nghĩa, xúi người ra sinh lòng chia rẽ”. Quan trọng hơn, là vai trò của cụ Phan trong bản án ấy, được phía bên kia xác định là “xét tình thiệt, thì do Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng xướng ra, còn mấy tên đó phụ họa mà thôi”. 

Gương sáng cho tinh thần tận hiến vì nước ảnh 2
Phan Châu Trinh

Vậy là, nhân việc đàn áp dân chống sưu, mà liên lụy đến nhà yêu nước, với tội lớn đầu tàu, nên các can phạm phải “hỏi xét rõ ràng đặng bắt tội cho xứng đáng”. Cuối cùng, bản án được tuyên, nguyên văn án ấy, được cụ Huỳnh thuê người sao lại, chép rõ:

“Bây giờ chiếu theo luật “mưu làm giặc mà chưa làm” định tội: Huỳnh Thúc Kháng, Phan Diện cũng bắt tội như Phan Chu Trinh, xử tử, đày ra Côn Lôn, còn Nguyễn Thành và Lê Bá Trinh thì đánh 100 gậy, đày đi 3.000 dặm”.

Án tỉnh Quảng ra là vậy, nhưng trong “Phan Tây Hồ tiên sinh lịch sử”, cụ Huỳnh Thúc Kháng cho biết “quan Tây không chịu (nghe đâu có Hội bảo trợ nhân quyền binh vực, và cũng có một ông quan Nam không ký tên) mới giảm đẳng, kêu án xử tử phát Côn Lôn, ngộ xà bất nguyên”.

Thú vị làm sao, vẫn lời cụ Huỳnh cho biết, cụ Phan nghĩ phen này chắc không khỏi chết, đến khi giải ra cửa Đông Nam của kinh thành, mới hay phát đi Côn Lôn, bèn làm  bài tuyệt cú:

Xiềng sắt lang tang ra cửa Đông,

Ngâm nga ngợi hát lưỡi còn không.

Giống nòi mòn mỏi non sông lặng,

Ai để Côn Lôn ngã tấm lòng! 

Và thế là từ đây, đất Côn Lôn giam cầm nhà chí sĩ. Nhưng khí phách ấy, vẫn hào sảng mà ngâm ngợi cái chí muốn dời non lấp bể: “Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn/Lừng lẫy làm cho lở núi non/Xách búa đánh tan năm bảy đống/Ra tay đập bể mấy trăm hòn...".

Trần Đình Ba
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Loạt điểm mới trong chương trình giáo dục lớp 6

Hình minh hoạ.
(PLVN) - Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, lớp 6 sẽ có một số môn học và hoạt động giáo dục lần đầu xuất hiện. Đó là hai môn tích hợp Lịch sử và Địa lí, Khoa học tự nhiên, cùng Nội dung giáo dục của địa phương, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp.

TP HCM chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp THPT 2021 thế nào?

Hình minh hoạ.
(PLVN) -  TP HCM đã thành lập 155 điểm thi, ngoài ra mỗi quận, huyện sẽ bố trí từ 1 đến 3 điểm thi dự phòng và mỗi điểm thi có 2 phòng thi dự trữ để xử lý các trường hợp thí sinh có dấu hiệu ho, sốt... Tổng số cán bộ giáo viên, nhân viên tham gia coi thi là 12.402 người.

Quảng Ninh dừng hoạt động vận tải hành khách liên tỉnh

Các tuyến vận tải hành khách liên tỉnh Quảng Ninh dừng hoạt động.
(PLVN) - Sau khi ghi nhận thêm một ca nhiễm COVID-19 mới trong cộng đồng tại TP Cẩm Phả liên quan đến chuyến xe vận tải hành khách Bắc – Nam, tỉnh Quảng Ninh đã ra văn bản yêu cầu dừng hoạt động vận tải hành khách liên tỉnh để đảm bảo công tác phòng chống dịch COVID-19.

Tạm dừng tàu khách từ TP HCM đi miền Trung

Hình minh họa.
(PLVN) - Trước diễn biến của dịch COVID-19 tại TP HCM, để đảm bảo an toàn và hạn chế lây lan dịch bệnh trong cộng đồng, Công ty Cổ phần Vận tải Đường sắt Sài Gòn tiếp tục tạm dừng chạy các đôi tàu khu đoạn từ TP HCM đi các tỉnh miền Trung và ngược lại.

'Vaccine' nào phòng ngừa ma túy cho học sinh?

4 học sinh tại Hải Dương bị phát hiện sử dụng chất ma túy mới tại quán trà đá vỉa hè vào tháng 4/2021.
(PLVN) - Theo Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chính trị và Công tác học sinh, sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo Bùi Văn Linh, thống kê mới nhất của Bộ Công an cho thấy nước ta có khoảng 235.000 người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý. 60% số người sử dụng trái phép chất ma túy lần đầu ở độ tuổi từ 15 đến 25 tuổi, trong đó nhiều người đang là học sinh, sinh viên…

Làm cha mẹ trong thời đại số

Làm cha mẹ trong thời đại số
(PLVN) - Làm cha mẹ trong thời đại số là đồng hành với con trong thử thách sử dụng công nghệ, tìm hiểu lợi ích và rủi ro trên môi trường mạng... Để giúp các bậc cha mẹ tự trang bị kiến thức cho mình, Cục Trẻ em (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội) và các tổ chức xã hội đã và đang biên soạn nhiều tài liệu mẫu, cẩm nang, clip hướng dẫn.

Kiên quyết ngăn chặn tàu cá Việt Nam vi phạm quy định về chống khai thác IUU

Kiên quyết ngăn chặn tàu cá Việt Nam vi phạm quy định về chống khai thác IUU. Ảnh minh họa
(PLVN) - Thủ tướng Chính phủ có Chỉ thị 17/CT-TTg về cơ chế phối hợp liên ngành giữa các ban, bộ, ngành và UBND 28 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ven biển trong trao đổi, xử lý thông tin nhằm ngăn chặn, tiến tới chấm dứt tình hình tàu cá Việt Nam vi phạm các quy định về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) ở vùng biển nước ngoài.