Báo chí phải là "tấm khiên" bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại AI - Bài 2: Báo chí cần làm gì để niềm tin xã hội không 'lạc nhịp'?

> Báo chí phải là "tấm khiên" bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại AI - Bài 1: Nhận diện những mối nguy mới từ trí tuệ nhân tạo

Báo chí chính thống không thể 'ngoài cuộc' cạnh tranh định hình nhận thức

Mối nguy trong thời đại AI không chỉ là sự xuất hiện của tin giả, mà còn ở việc các thế lực thù địch có thể lợi dụng công nghệ để tác động, dẫn lệch nhận thức xã hội. Một câu hỏi lớn được đặt ra là: ai sẽ giữ quyền dẫn dắt cái đúng trên không gian mạng? Trong bối cảnh hiện nay, báo chí chính thống không thể đứng ngoài mà phải thể hiện được vai trò tiên phong cạnh tranh định hình nhận thức.

Muốn bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại số, báo chí không chỉ cần làm người đưa tin đúng; báo chí còn phải là lực lượng giúp xã hội hiểu đúng, tin đúng và không bị cuốn theo những dòng chảy thông tin méo mó. Đây không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp, mà còn là yêu cầu chính trị rất rõ ràng. Nghị quyết số 35-NQ/TW, ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị đã xác định rõ nhiệm vụ “bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới”. Nghị quyết không chỉ đề ra mục tiêu về nhận thức, mà còn chỉ rõ yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo, phát huy vai trò của báo chí, xuất bản, truyền thông, khoa học, giáo dục, và đặc biệt là ứng dụng công nghệ số trong công tác tư tưởng. 

Từ tinh thần đó có thể thấy, trong bối cảnh môi trường thông tin đang biến đổi mạnh dưới tác động của AI và thuật toán, báo chí chính thống không thể chỉ dừng ở vai trò phản ánh, mà cần chủ động tham gia định hướng thông tin, định hướng dư luận, góp phần giữ vững trận địa tư tưởng trên không gian mạng.

Nhìn vào thực tế truyền thông số hiện nay, điều dễ thấy là nội dung đúng chưa chắc đã có sức lan tỏa nếu cách thể hiện khô, dài, ít dữ liệu và ít khả năng đối thoại. Trong khi đó, một nội dung sai lệch, cắt ghép, cực đoan lại có thể lan truyền mạnh chỉ vì nó đánh trúng sự tò mò, phẫn nộ hoặc thành kiến có sẵn trong con người. Bởi vậy, trong bối cảnh này, báo chí chính thống càng phải đổi mới để tiến gần hơn với bạn đọc, cho bạn đọc được những điều họ cần.

Thứ nhất, đó phải là những thông tin chính xác. Nhưng những thông tin đưa ra không chỉ phải đúng, phải có sự kiểm chứng như trước mà cần sự nhận diện nội dung do AI tạo ra, khả năng đối chiếu đa nguồn, sự thận trọng với bằng chứng số và một quy trình biên tập chặt chẽ để không bị cuốn theo áp lực tốc độ. 

Thứ hai, thông tin phải mang tính giải thích bản chất. Đây là điểm báo chí chính thống khác với vô số dòng thông tin trôi nổi trên mạng xã hội. Tin đồn thường sống bằng sự nửa vời, bằng các lớp thông tin được cắt ghép tinh vi và kích thích cảm xúc; còn báo chí chính thống phải có trách nhiệm đưa sự việc về đúng bản chất của nó. Nếu công chúng chỉ biết “đã xảy ra chuyện gì” mà không hiểu “vì sao xảy ra”, “cần hiểu ra sao”, “hệ quả ở đâu”, thì khoảng trống nhận thức vẫn còn nguyên. Và chính khoảng trống ấy rất dễ bị lấp bằng suy diễn, kích động hoặc xuyên tạc.

Thứ ba, tin tức phải tạo được hệ quy chiếu đúng cho bạn đọc. Báo chí không áp đặt suy nghĩ, nhưng báo chí có thể giúp công chúng có đủ dữ kiện, đủ logic và đủ ngữ cảnh để phân biệt cái đúng với cái sai, cái thật với cái giả, cái nhất thời với cái bản chất. Khi làm được điều đó, báo chí không chỉ truyền đạt thông tin, mà còn tham gia kiến tạo trật tự nhận thức xã hội.

Phát biểu tại Hội nghị “Nâng cao chất lượng lý luận chính trị, kiến thức chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng số gắn với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng năm 2026” Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh từng chia sẻ: các hệ thống AI có thể sản xuất tới 12.000 bản tin mỗi ngày, nhắm trúng từng nhóm đối tượng để kích động, chia rẽ. Trong khi đó, nếu báo chí không chủ động, sẽ bị bỏ lại phía sau. “Chúng ta phải dùng chính công nghệ, dùng video ngắn, infographic để nhanh chóng phủ sóng thông tin chính thống, thu hút sự chú ý trong bối cảnh thời gian tiếp nhận chỉ còn 2 giây”, ông nhấn mạnh.

Đổi mới cách làm để cái đúng không bị đẩy ra ngoài lề

Muốn như vậy, báo chí không thể làm việc theo lối cũ. Không thể chờ khi sự việc bùng lên mới bắt đầu tập hợp thông tin. Không thể để một chủ đề nóng bị dẫn dắt nhiều vòng trên mạng xã hội rồi mới phản ứng. Trong thời đại số, đi trước có nghĩa là phải theo dõi sát mạch chuyển động của dư luận, nhận diện sớm điểm có nguy cơ bùng phát, đọc được logic lan truyền của nền tảng và chuẩn bị sẵn năng lực giải thích, phân tích, phản ánh trước cả khi khủng hoảng hình thành.

Đổi mới báo chí trong thời đại AI, trước hết là phải thay đổi cách tổ chức lập luận và cách trình diện thông tin đúng. Nó phải gần hơn với hơi thở cuộc sống, có dữ kiện đắt hơn, có nhịp điệu rõ ràng hơn và quan trọng nhất là phải trả lời được những câu hỏi mà người đọc thực sự đang đặt ra.

Trong một không gian mà một video vài chục giây có thể khuấy động dư luận, báo chí không thể xuất hiện bằng một bài dài trên trang chủ rồi chờ công chúng tự tìm đến. Nội dung thông tin phải giữ, nhưng cần được hỗ trợ bằng nhiều cách thể hiện phù hợp với hành vi tiếp nhận mới như dữ kiện ngắn, đồ họa, video giải thích, hỏi - đáp, clip social, hay những format trực quan giúp công chúng nắm bắt nhanh bản chất vấn đề trước khi đi sâu hơn.

Thực tế, nhiều cơ quan báo chí hiện nay đã bắt đầu chuyển mình để thích ứng với môi trường truyền thông số và xu thế AI.

Báo Nhân Dân là một ví dụ khá rõ. Từ năm 2021, tờ báo này triển khai chiến lược chuyển đổi số bài bản, theo hướng xây dựng hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng, lấy bạn đọc làm trung tâm và công nghệ làm nền tảng. Không chỉ phát triển mạnh các định dạng longform, eMagazine, video, podcast, Báo Nhân Dân còn mở rộng phân phối nội dung trên nhiều nền tảng số như YouTube, Facebook, TikTok, Zalo, Google News, VNeID, Momo..., qua đó tăng khả năng lan tỏa thông tin chính thống trên không gian mạng.

Điểm đáng chú ý là việc đổi mới ở Báo Nhân Dân không chỉ dừng ở hình thức thể hiện, mà còn gắn với nỗ lực kể lại những nội dung chính trị, lịch sử, nghị quyết bằng ngôn ngữ truyền thông hiện đại hơn. Chẳng hạn, phụ san panorama kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ được thiết kế dưới dạng tranh panorama dài 3,21m, tích hợp mã QR và công nghệ thực tế tăng cường AR, tạo trải nghiệm cho người đọc, xem, tương tác ngay trên nền báo in. Sản phẩm này được WAN-IFRA vinh danh tại Giải thưởng đổi mới và phát triển báo in bền vững 2024 ở hạng mục “Sản phẩm xuất sắc nhất dành cho độc giả trẻ”. Ở mảng âm thanh, từ tháng 4/2025, Báo Nhân Dân cũng đã triển khai podcast “Cà phê Nhân Dân”, mở thêm một kênh tiếp cận bạn đọc, nhất là nhóm độc giả trẻ quen tiêu thụ nội dung trên nền tảng số...

Những ví dụ đó cho thấy, trong thời đại AI, đổi mới báo chí không chỉ là xuất hiện thêm vài định dạng mới, mà là thay đổi cách tổ chức nội dung chính thống để thông tin chính trị, tư tưởng, lịch sử và chính sách có thể đến với công chúng nhanh hơn, trực quan hơn, dễ tiếp nhận hơn và có sức lan tỏa lớn hơn với bạn đọc trên môi trường số.

Đặc biệt, yêu cầu đổi mới này cũng gắn chặt với định hướng chuyển đổi số mà Đảng đã đặt ra. Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là “đột phá quan trọng hàng đầu”, đồng thời nhấn mạnh đây là một cuộc cách mạng “sâu sắc, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực”. Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu phải có “chương trình tuyên truyền, giáo dục hiệu quả” để nâng cao nhận thức, tạo niềm tin và khí thế mới trong toàn hệ thống chính trị, người dân và doanh nghiệp. 

Trên tinh thần đó, Kế hoạch 17-KH/BCĐ ngày 31/01/2026 của Ban Chỉ đạo Chuyển đổi số trong các cơ quan đảng đã cụ thể hóa nhiệm vụ này trong nhóm nhiệm vụ tuyên truyền, nâng cao nhận thức và chuyển đổi số các nghiệp vụ của cơ quan đảng. Văn bản giao Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương chủ trì, phối hợp với Văn phòng Trung ương Đảng và các đơn vị liên quan nâng cao nhận thức, bồi dưỡng kỹ năng chuyển đổi số, xây dựng kho bài giảng, video hướng dẫn trực quan trên nền tảng Bình dân học vụ số và ứng dụng Sổ tay Đảng viên điện tử. Đồng thời, Kế hoạch yêu cầu chỉ đạo, hướng dẫn các đảng uỷ cơ quan báo, đài ở Trung ương và địa phương phối hợp xây dựng các chiến dịch truyền thông đa nền tảng về chuyển đổi số trong các cơ quan thuộc hệ thống chính trị, nhằm lan tỏa mô hình, cách làm sáng tạo, phản ánh khó khăn, vướng mắc, tạo sự đồng thuận và thúc đẩy tiến trình chuyển đổi số trong toàn hệ thống.

Nhìn từ các căn cứ đó có thể thấy, báo chí không còn chỉ là kênh truyền tải thông tin theo cách truyền thống, mà đang được đặt vào tiến trình chuyển đổi số như một lực lượng tham gia trực tiếp vào công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức, tạo đồng thuận xã hội và tăng hiệu quả của công tác tư tưởng trên môi trường số.

(Còn tiếp)