Giữ hồn trong từng thớ gỗ
Mỗi con rối cạn ở Bảo Hà được lưu giữ hơn trăm năm nay đều có linh hồn. Tình yêu với nghề, nghệ thuật điều khiển và linh hồn gửi gắm khiến những thớ gỗ vô tri cất tiếng…
Những ngườigiữ hồn cho rối
Chúng tôi về thôn Bảo Hà (Đồng Minh, Vĩnh Bảo) vào giữa trưa hè nắng chói chang. Sự tò mò, hiếu kỳ chiến thắng cái nóng bức, bụi bặm, con đường trước mặt như ngắn hơn. Lời người bạn thôi thúc chúng tôi đến với Bảo Hà: “Về đó sẽ thấy linh hồn trong những thớ gỗ vô tri và sẽ thấy điều đặc biệt của những người giữ linh hồn cho rối”.
Tiếp chúng tôi trong căn nhà mới xây, đồ đạc tuềnh toàng, ông Bùi Văn Ngát, trưởng phường múa rối cạn Bảo Hà cho biết, theo lệ, muốn kể chuyện về nghề rối cạn và cho khách xem những con rối, phải thắp nhang xin với cụ tổ nghề. Chúng tôi theo ông lên miếu Bảo Hà, nơi thờ tổ nghề Nguyễn Công Huệ…
Bên ấm trà nóng, ông Ngát kể lại câu chuyện cuộc đời, những thăng trầm gắn liền với cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc và những con rối cạn. Năm nay 70 tuổi, ông vào nghề khi mới 18 tuổi vì tình yêu, sự say mê. Sau hơn 10 năm phục vụ trong văn công quân đội, ông trở về làng và quay lại với nghề. Từ đó đến nay, phường rối Bảo Hà không ngừng lớn mạnh. Hiện phường có 18 người, trẻ nhất mới ngoài 20 tuổi, già nhất 72 tuổi. Điều đặc biệt là trong phường có 4 cặp vợ chồng, khi cần, cả con cái cũng tham gia biểu diễn.
Ông tâm sự, với ông và các thành viên khác của phường, yêu và gắn bó với nghề không bởi tiền bạc mà bởi sự thôi thúc gìn giữ nét văn hóa dân gian độc đáo. Và cũng bởi, những con rối hơn trăm năm tuổi, đều có linh hồn. Hồn nghề, hồn của người xưa và mong ước của các thế hệ cha ông gửi gắm. Những buổi múa rối thu hút rất đông người đến xem, từ già đến trẻ, từ quen đến lạ. Sau mỗi buổi diễn, mọi người xích lại gần nhau hơn. Các tiết mục rất đa dạng, từ tích cổ đến phản ánh đời thường, ai cũng thấy có hình ảnh mình trong đó.
Độc đáo rối cạn Bảo Hà
Theo truyền thuyết, nghề múa rối cạn có từ cuối thế kỷ 13. Ông tổ Nguyễn Công Huệ vốn là người trong vùng, sau thời gian lưu lạc nhiều nơi hấp thụ tinh hoa văn hóa nhiều vùng miền, trở về dạy dân làng rất nhiều nghề, trong đó nổi tiếng nhất là nghề dệt vải, sơn mài, tạc tượng, đặc biệt là nghề múa rối cạn. Những nghề mà ông tổ Nguyễn Công Huệ truyền dạy được dân làng truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và trở thành những ngành nghề truyền thống của địa phương.
Múa rối cạn ở Bảo Hà vốn gặp nhiều gian truân nhất. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, những con rối tổ phải cho vào chum đem chôn ở nền chùa. Ngôi chùa bị giặc bắn phá khi hòa bình lập lại, người dân xây dựng lại, đào nền chùa tìm những chum chứa rối. Về sau, rối tổ bị thất lạc, giờ chỉ còn những con rối có độ tuổi hơn trăm năm. Những người làm nghề giữ chúng như “giữ con ngươi trong mắt”.
Muốn thành thục kỹ thuật điều khiển con rối, cần học hỏi trong thời gian dài. Người điều khiển phải hết sức lưu tâm để những động tác rối phải hợp với lời hát, điệu nhạc. Có những động tác cần tới 2 hoặc 3 người phối hợp mới thực hiện được. Ông Ngát tâm sự, ông cùng phường rối Bảo Hà đã đi diễn ở nhiều nơi và có rất nhiều kỷ niệm. Nhớ nhất một lần biểu diễn cho cố Tổng Bí thư Trường Chinh xem về tích cổ Trương Viên. Khi lời hát cất lên “thay xiêm áo để tìm cho thấy mẹ”, con rối tự cởi áo. Cả khán phòng ồ lên ngạc nhiên, thích thú. Tổng Bí thư Trường Chinh đứng dậy bảo làm lại 2 lần cho mọi người thưởng thức.
Hướng tới 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội
Cùng với một số ngành nghề thủ công, múa rối cạn là nét văn hóa dân gian truyền thống, “món ăn” không thế thiếu trong đời sống tinh thần của người dân Bảo Hà. Rối cạn Bảo Hà được nhiều nơi biết tới, tiếng tăm vượt khỏi phạm vi thành phố, vươn ra toàn quốc và được nhiều bạn bè quốc tế yêu thích.
Ông Ngát tự hào cho biết, phường rối cạn Bảo Hà thường xuyên nhận được sự tài trợ, giúp đỡ của Hiệp hội múa rối UNIMA Việt Nam - Thụy Điển. Người xem khắp nơi thích rối cạn Bảo Hà bởi những tiết mục độc đáo, gắn liền với cuộc sống, những giai thoại, truyền thuyết trong dân gian. Điều đặc biệt của rối cạn Bảo Hà là vốn tiết mục trò diễn không bị “đóng khung”, các thế hệ sau luôn bổ sung để phản ánh cuộc sống hiện tại.
Hiện phường rối Bảo Hà đang dày công xây dựng, luyện tập vở “Lý Thái Tổ dời đô” để kịp ra mắt trong đại lễ 1.000 năm Thăng Long- Hà Nội. Rối cạn Bảo Hà đã và đang khẳng định mình trong con mắt bạn bè trong nước và quốc tế. Những người như ông Ngát đang làm hết sức mình để hồn rối trường tồn mãi cùng với thời gian cho các thế hệ mai sau.
Bài và ảnh: Đức Hậu