Giáo dục công dân và yêu cầu hình thành văn hóa thượng tôn pháp luật cho mọi học sinh

Nền tảng để học sinh sống và hành động có trách nhiệm

Một học sinh có thể học tốt nhưng vẫn cần biết ứng xử khi chứng kiến bạn bị bắt nạt, cân nhắc trước khi chia sẻ thông tin trên mạng hoặc bảo vệ quyền lợi khi mua hàng trực tuyến.

Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, môn Giáo dục công dân được thực hiện với tên gọi Đạo đức ở cấp tiểu học, Giáo dục công dân ở cấp trung học cơ sở và Giáo dục kinh tế và pháp luật ở cấp trung học phổ thông. Môn học giữ vai trò chủ đạo trong hình thành ý thức và hành vi công dân thông qua giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, pháp luật và kinh tế.

Ở tiểu học, nội dung tập trung vào tình cảm, thói quen và hành vi ban đầu như yêu thương gia đình, kính trọng thầy cô, quan tâm đến bạn bè, thật thà. Ở trung học cơ sở, học sinh hiểu sâu hơn về chuẩn mực, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm; biết tự nhận thức, điều chỉnh hành vi và xử lý tình huống. Ở trung học phổ thông, học vấn kinh tế và pháp luật giúp các em chuẩn bị cho những quyết định độc lập về học tập, nghề nghiệp và đời sống. Giá trị của môn học nằm ở sự kết nối giữa nhận thức và hành động: trung thực đi cùng liêm chính trong học tập; nhân ái thể hiện qua ứng xử tôn trọng, biết chia sẻ; trách nhiệm gắn với thực hiện cam kết và cân nhắc hệ quả. Ý thức công dân còn hình thành qua việc hoàn thành nhiệm vụ chung, giữ gìn tài sản công, bảo vệ môi trường, tôn trọng sự khác biệt và tham gia công việc cộng đồng.

Văn hóa thượng tôn pháp luật cần được vun đắp từ nhà trường

Văn hóa thượng tôn pháp luật được hình thành qua hiểu biết, niềm tin và việc tự giác thực hiện pháp luật. Với học sinh, đó là khả năng nhận diện hành vi phù hợp, tôn trọng và bảo vệ quyền của người khác, thực hiện nghĩa vụ, sử dụng cách thức hợp pháp để giải quyết bất đồng và bảo vệ quyền lợi.

Giáo dục pháp luật cần giúp học sinh hiểu cả giá trị bảo vệ và yêu cầu ràng buộc của pháp luật: biết pháp luật bảo vệ con người như thế nào, vì sao phải tuân thủ và có thể tìm sự hỗ trợ ở đâu khi quyền lợi bị xâm phạm. Đạo đức, pháp luật và kỹ năng sống bổ trợ cho nhau: các giá trị nhân ái, công bằng, trung thực tạo nền tảng; hiểu biết pháp luật giúp xác định quyền, nghĩa vụ và giới hạn hành vi; kỹ năng sống giúp vận dụng qua kiểm soát cảm xúc, từ chối lời rủ rê nguy hiểm, tìm kiếm hỗ trợ khi bị đe dọa và chịu trách nhiệm về thông tin chia sẻ.

Trong môi trường số, đăng hình ảnh của người khác, bình luận về một cá nhân, sử dụng sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra hay giao dịch trực tuyến đều có thể đặt ra vấn đề về sự trung thực, quyền riêng tư và trách nhiệm. Những tình huống này cần được đưa vào bài học phù hợp với độ tuổi.

Yêu cầu mới từ định hướng phát triển văn hóa và giáo dục

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt trọng tâm vào xây dựng nhân cách và phát triển con người toàn diện; yêu cầu coi trọng giáo dục đạo đức, văn hóa trong các cơ sở giáo dục, tăng cường phối hợp gia đình, nhà trường và xã hội; đồng thời nhấn mạnh văn hóa thượng tôn pháp luật và trách nhiệm công dân trên không gian số.

Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo xác định giáo dục phổ thông là nền tảng hình thành nhân cách, phát triển phẩm chất và năng lực người học. Yêu cầu nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, lý tưởng, trách nhiệm xã hội, lối sống văn hóa, pháp luật, kinh tế và tài chính cho thấy giáo dục công dân cần được quan tâm trong tổng thể giáo dục toàn diện. Các định hướng này tiếp nối Chỉ thị số 31/CT-TTg ngày 04/12/2019 về tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên và Chương trình giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, khơi dậy khát vọng cống hiến cho thanh niên, thiếu niên, nhi đồng giai đoạn 2021–2030 được phê duyệt tại Quyết định số 1895/QĐ-TTg ngày 11/11/2021.

Từ những yêu cầu đó, vấn đề đặt ra là bảo đảm mọi học sinh có cơ hội học tập và rèn luyện các giá trị công dân một cách liên tục, phù hợp với lứa tuổi. Việc phát huy vai trò của môn Giáo dục công dân cần gắn với tổ chức chương trình, phương pháp dạy học và môi trường thực hành, để các định hướng giáo dục trở thành trải nghiệm có ý nghĩa đối với người học.

Vấn đề đặt ra khi môn học ở cấp trung học phổ thông là môn lựa chọn

Theo chương trình hiện hành, Đạo đức ở tiểu học và Giáo dục công dân ở trung học cơ sở là các môn bắt buộc; Giáo dục kinh tế và pháp luật ở trung học phổ thông thuộc nhóm môn lựa chọn. Vì vậy, việc học toàn bộ nội dung môn này trong ba năm trung học phổ thông phụ thuộc vào lựa chọn của học sinh.

Học sinh không lựa chọn môn Giáo dục kinh tế và pháp luật vẫn được giáo dục đạo đức, lối sống, pháp luật và trách nhiệm công dân qua các môn học, hoạt động giáo dục, nội dung giáo dục địa phương và môi trường nhà trường. Tuy nhiên, các em không học chương trình với cấu trúc nội dung, yêu cầu cần đạt và thời lượng được quy định riêng. Sự khác biệt về cơ hội học tập có hệ thống này cần được xem xét.

Trung học phổ thông là giai đoạn học sinh mở rộng quan hệ xã hội, định hướng nghề nghiệp và chuẩn bị bước vào đời sống độc lập. Việc sử dụng tiền, lựa chọn sản phẩm, tìm hiểu việc làm, thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân đòi hỏi hiểu biết cao hơn. Hiểu biết về pháp luật, tài chính và trách nhiệm công dân có ý nghĩa với mọi học sinh, dù theo đuổi khoa học tự nhiên, kỹ thuật, y tế, nghệ thuật hay lĩnh vực xã hội. Giáo dục tích hợp và hoạt động trải nghiệm có vai trò quan trọng nhưng cần gắn với nền tảng kiến thức rõ ràng.

Đưa Giáo dục công dân thành môn học bắt buộc đối với mọi học sinh

Từ vai trò của môn học và những vấn đề trên, cần đưa Giáo dục công dân trở thành môn học bắt buộc đối với tất cả học sinh, bảo đảm sự liên tục từ lớp 1 đến lớp 12. Trọng tâm là điều chỉnh vị trí môn học ở cấp trung học phổ thông, nơi Giáo dục kinh tế và pháp luật hiện thuộc nhóm môn lựa chọn, để mọi học sinh được học các nội dung cốt lõi về đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, trách nhiệm công dân, kinh tế và pháp luật theo một chương trình có hệ thống.

Đề xuất xuất phát từ tính phổ quát của năng lực công dân. Nghề nghiệp có thể khác nhau, nhưng mỗi học sinh đều cần nền tảng để sống có trách nhiệm và tham gia xã hội chủ động, an toàn. Cần rà soát, điều chỉnh chương trình theo hướng xác định phần nội dung cốt lõi bắt buộc và phần chuyên sâu phục vụ lựa chọn nghề nghiệp. Phần bắt buộc chú trọng giá trị đạo đức, trách nhiệm với bản thân và cộng đồng, quyền và nghĩa vụ công dân, kỹ năng ứng xử, hiểu biết kinh tế và tài chính thiết yếu; phần chuyên sâu có thể tổ chức thành chuyên đề lựa chọn.

Chương trình cần bảo đảm sự phát triển theo lứa tuổi, tránh lặp lại kiến thức ở cùng mức độ. Ở trung học phổ thông, học sinh cần được tăng cường phân tích, đánh giá, lựa chọn và giải quyết tình huống. Điều chỉnh vị trí môn học cũng phải đi cùng sắp xếp kế hoạch giáo dục tổng thể, rà soát thời lượng, sự giao thoa với các môn học và hoạt động giáo dục, khả năng đáp ứng của đội ngũ giáo viên, học liệu và điều kiện nhà trường. Nội dung cần tinh gọn, thiết thực và có lộ trình khả thi.

Bảo đảm chất lượng để môn học phát huy giá trị

Vị trí bắt buộc tạo điều kiện để mọi học sinh được tiếp cận môn học; hiệu quả giáo dục phụ thuộc vào cách dạy, cách học và môi trường rèn luyện. Giáo viên cần được hỗ trợ để tổ chức thảo luận, xử lý tình huống, đóng vai và thực hành, giúp học sinh giải thích lý do của một lựa chọn, nhận ra hệ quả và điều chỉnh hành vi. Kiểm tra, đánh giá cần chú trọng khả năng hiểu, lập luận và vận dụng, hạn chế việc chỉ ghi nhớ khái niệm hoặc quy định.

Văn hóa nhà trường phải tạo sức thuyết phục cho bài học. Sự công bằng trong đánh giá, thái độ tôn trọng học sinh, cách giải quyết mâu thuẫn và trách nhiệm nêu gương của người lớn là những trải nghiệm trực tiếp về đạo đức và pháp luật. Gia đình, nhà trường và cộng đồng cần thống nhất cách hướng dẫn, tạo cơ hội để học sinh tham gia, thực hành và sửa sai.

Đưa Giáo dục công dân trở thành môn học bắt buộc xuyên suốt đến hết trung học phổ thông là đề xuất nhằm bảo đảm nền tảng công dân chung cho mọi học sinh. Khi được học có hệ thống và được thực hành thường xuyên, các em có thêm điều kiện để hình thành lối sống văn hóa, ý thức trách nhiệm và sự tự giác tuân thủ pháp luật. Đây là một hướng cần được xem xét trong quá trình hoàn thiện chương trình giáo dục phổ thông, đáp ứng yêu cầu xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn mới.