Giá gas leo thang: Do mua bán lòng vòng

Thế nhưng, các cơ quan quản lý nhà nước qua thanh tra công tác quản lý tài chính tại một số doanh nghiệp (DN) sản xuất, nhập khẩu gas mới đây, đã đưa ra bức tranh toàn cảnh về thực trạng giá gas trong nước, hoàn toàn không như các Cty kinh doanh gas công bố.

Mua bán lòng vòng

Theo kết quả thanh tra: Hiện cả nước có khoảng 30 DN nhập khẩu gas, trong đó khoảng hơn 20 DN nhập khẩu thường xuyên, bình quân mỗi DN nhập khẩu khoảng 30.000 tấn/năm. Tuy nhiên, do Nhà nước chưa có quy hoạch tổng thể đối với các DN đầu mối kinh doanh gas, dẫn đến có quá nhiều DN làm đầu mối, có quy mô nhỏ, không đầu tư xây dựng bồn bể nên năng lực tồn chứa yếu kém (rất ít Cty có kho chứa 1.000 tấn trở lên).

Hoạt động nhập khẩu (NK) gas theo từng chuyến nhỏ lẻ với chất lượng không được kiểm soát, các DN phải NK gas từ nhiều nhà cung cấp khác nhau, vì vậy bị phụ thuộc hoàn toàn cả khối lượng và giá mua vào giá gas thế giới và nhà cung cấp. Từ đó, đẩy giá gas bán lẻ trên thị trường tăng lên.

Đối với lượng gas sản xuất trong nước, TCty Khí (PV Gas) thuộc Tập đoàn Dầu khí VN là đơn vị duy nhất tổ chức sản xuất gas trong nước, sản lượng chiếm khoảng trên 30% tổng sản lượng tiêu thụ gas. Do nguồn nguyên liệu sản xuất chủ yếu được cung cấp từ nguồn khí ẩm mỏ Bạch Hổ với giá rất thấp (năm 2007 giá 2 cens/m3; năm 2008 là 5 cens/m3).

Hơn nữa, chi phí sản xuất cũng rất thấp do Nhà máy (NM) gas Dinh Cố đã hết khấu hao. Giá thành sản xuất gas năm 2007 là 2.391đ/kg; 6 tháng năm 2008 giá thành là 3.748đ/kg. Vì vậy, giá thánh sản xuất gas trong nước rất thấp so với giá vốn gas NK.

Trong khi Nhà nước quy định PV Gas được phép giảm giá không quá 5% so với giá hàng NK tại cùng thời điểm, nhưng qua thanh tra cho thấy, thực tế TCty đã bán cho các đơn vị đầu mối với tỉ lệ giảm so với giá NK còn thấp (6 tháng đầu năm 2008 chỉ giảm 0,3%), vì vậy chưa thực hiện được việc bình ổn giá bán lẻ trên thị trường.
 
Từ năm 2007 trở về trước, PV Gas cũng không đầu tư xây dựng kho chứa mà hoàn toàn lệ thuộc vào sản lượng sản xuất tại NM khí Dinh Cố và kho cảng Thị Vải, với sức chứa khoảng 20.000 tấn; hơn nữa, sản lượng sản xuất gas trong nước ngày một giảm, do lượng khí đồng hành từ các mỏ đưa vào bờ ngày một giảm, nên không chủ động được nguồn hàng và ổn định được giá bán.

Thêm vào đó, một số Cty mua gas sản xuất trong nước từ Dinh Cố của PV Gas, nhưng không bán trực tiếp đến người tiêu dùng, mà bán lại cho các DN đầu mối kinh doanh khác, gây ra hiện tượng mua bán lòng vòng đẩy giá lên cao.

Không chi phối được giá bán đến người tiêu dùng

Qua thanh tra tại 6 DN và một số cửa hàng trực thuộc, đại lý, tổng đại lý cho thấy, khâu kinh doanh gas dân dụng còn nhiều lỗ hổng. Về giá bán, các DN đầu mối chỉ quản lý và chịu trách nhiệm giá bán đến hệ thống cửa hàng trực thuộc, các tổng đại lý và đại lý, không quản lý giá bán đến người tiêu dùng (NTD) trực tiếp. Vì vậy đã dẫn đến tình trạng các đại lý, cửa hàng bán lẻ tuỳ tiện nâng giá bán, kinh doanh gas lậu, trốn thuế, lậu thuế còn diễn ra phổ biến.

Giá bán gas đến NTD thường ở mức cao do các đại lý bán lẻ mặc sức tăng giá vô tội vạ, qua thanh tra chỉ có Cty CP Petrolimex Gas là có hệ thống bán lẻ. Trong khi đó, do quy định chưa chặt chẽ, một DN có thể làm tổng đại lý, đại lý cho các DN với các nhãn hiệu gas khác nhau. Không có cơ chế đăng ký giá bán, không có điều khoản ràng buộc của Nhà nước, của các DN cung cấp gas về giá bán của các đại lý.
 
Theo cơ chế phân phối gas hiện nay có thể nói là xé lẻ hệ thống phân phối; lợi nhuận từng khâu không cao, nhưng giá đến NTD cao; các DN không kiểm soát được giá bán đến NTD mà chỉ chăm sóc đến hệ thống đại lý, dẫn đến NTD phải mua gas với giá cao.

Kiểm tra tại các DN làm tổng đại lý được mua gas với giá thấp hơn giá mua của các Cty kinh doanh gas, hộ kinh doanh làm đại lý 10.000đ/bình 12kg, nhưng khi kiểm tra tại các tổng đại lý, thấy các DN này bán lại cho các đại lý với giá cao hơn giá tổng đại lý mua của Cty từ 2.000-3.000đ/bình 12kg, thậm chí có tổng đại lý (Cty CP An Thuận - tổng đại lý của Cty CP kinh doanh khí hoá lỏng Miền Nam) giá bán bình gas loại 12kg cho các đại lý thấp hơn so với giá mua vào bình quân là 7.461đ/bình (mua vào 160.287đ/bình, bán ra 152.826đ/bình).

Trước sự lộn xộn của thị trường gas, mới đây Chính phủ đã ban hành NĐ mới về kinh doanh khí hoá lỏng, nhằm tạo hành lang pháp lý cho các DN kinh doanh gas, giảm bớt đầu mối NK gas, bình ổn thị trường. Trong đó để thực hiện bình ổn, vấn đề then chốt là quản lý hệ thống phân phối gas để kiểm soát được giá bán đến NTD, buộc đại lý kinh doanh gas phải niêm yết giá và kiểm soát việc bán đúng giá niêm yết.