EU “qua ải” khó khăn

Hiệp ước mới, sẽ được soạn thảo trong những tháng tới để phê chuẩn vào năm 2009, sẽ thay thế dự thảo Hiến pháp EU chết yểu bị các cử tri Hà Lan và Pháp đã bác bỏ năm 2007, khi EU chuẩn bị kết nạp thêm 12 thành viên mới. Sự kiên quyết của một phụ nữ- Thủ tướng Đức An-giê-la Mơ-ken, Chủ tịch đương nhiệm của EU, được trả giá xứng đáng.

Phát biểu khi bế mạc hội nghị thượng đỉnh cuối cùng trước khi rời ghế Thủ tướng Anh vào tuần tới, ông Tô-ni Ble nêu rõ: "Thỏa thuận vừa đạt được mang đến cho chúng ta một cơ hội tiến về phía trước". Nước Anh là một trong những nước “bàn lùi” quyết liệt nhất vào thời điểm các cuộc thảo luận không khoan nhượng về hiệp ước mới diễn ra. Ba Lan, không kém phần kiên quyết trong nỗ lực nhằm bảo đảm nước này có nhiều ảnh hưởng hơn trong khối, phá vỡ những cấm kỵ của khối bằng việc nhắc lại quá khứ phát-xít của nước Đức và dọa sẽ phủ quyết kế hoạch này. Anh tỏ ra lo ngại về một siêu nhà nước đang dần dần thống trị châu Âu, trong khi Pháp muốn giảm thiểu tình trạng xói mòn các quyền công dân. Trong bối cảnh đó, thỏa thuận đạt được là sự thỏa hiệp về cơ chế bỏ phiếu phức tạp và những ngôn từ mang tính pháp lý, cộng với những sự chọn lọc từ nhiều quy định khác nhau của EU, được đánh giá là "một thỏa thuận phức tạp được đơn giản hóa".

Các nhà lãnh đạo EU cho rằng thỏa thuận này là điển hình của con đường phát triển nhằm đưa EU đạt tới mục tiêu đã tuyên bố về "một liên minh gần gũi hơn bao giờ hết" và tin tưởng thỏa thuận vừa đạt được sẽ dẫn tới sự ra đời của một hiệp ước mới, cho phép EU giải quyết những rào cản đe dọa cơ cấu thể chế sau khi EU mở rộng lên 27 nước thành viên với dân số 490 triệu người.

Trong thỏa thuận vừa đạt được, quan trọng nhất là quy chế bỏ phiếu ra quyết định theo nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số, thay cho nguyên tắc đồng thuận hiện nay. Nhờ đó, EU có thể đưa ra nhiều quyết định hơn, loại bỏ nguy cơ phủ quyết của các nước thành viên vốn kìm hãm các thay đổi chính sách của EU. Nghị viện châu Âu và quốc hội các nước có tiếng nói nhiều hơn trong tiến trình ra quyết định, góp phần tăng cường niềm tin dân chủ của EU; số lượng thành viên trong Ban chấp hành EU (Ủy ban châu Âu - EC) giảm từ 27 xuống còn 17. EU sẽ xây dựng cơ chế mới về cương vị chủ tịch EU thay thế quy chế luân phiên các nhà lãnh đạo thành viên làm chủ tịch EU như hiện nay. Vai trò của Đại diện cấp cao EU phụ trách an ninh-đối ngoại sẽ được tăng cường, nhằm tạo cho châu Âu tiếng nói chung có trọng lượng hơn trên trường quốc tế. Hiệp ước mới cho phép EU phản ứng mau lẹ hơn trước các cuộc khủng hoảng trên thế giới, dù rằng vẫn cần sự nhất trí của các nước thành viên về những việc cần phải làm. Tuy nhiên, theo tinh thần hiệp ước mới, chủ tịch EU cũng như người phụ trách đối ngoại đều không có quyền hành pháp. Quyền hạn của họ sẽ phụ thuộc và khả năng thuyết phục và ảnh hưởng cá nhân. Việc tạo ra hai cương vị này sẽ tăng cường ảnh hưởng của EU trên thế giới khi EU có một chính sách chung, nhưng sẽ không “lấn sân” quyền của các thành viên, vì mọi chính sách đối ngoại của EU vẫn cần được sự nhất trí đồng thuận của các nước.

Trước khi đạt được thỏa thuận này, các cuộc đàm phán bị phủ bóng đen, bởi Ba Lan (dân số 40 triệu người) khăng khăng đòi Đức (82 triệu người) bỏ quy chế bỏ phiếu mới căn cứ vào dân số, với lý do Ba Lan có 6 triệu người thiệt mạng trong Chiến tranh thế giới thứ 2. Hai bên thỏa hiệp rằng việc chuyển sang cơ chế bỏ phiếu mới dựa trên dân số chỉ có hiệu lực từ năm 2014, riêng Ba Lan được đặc cách thực hiện từ năm 2017. Tất nhiên, để đạt được mục đích, các bên cũng phải nhượng bộ nhiều trong các lĩnh vực khác nhau.

Thỏa thuận trên là thành công đối với bà Mơ-ken, người đưa ra kế hoạch khả thi để thay thế bản dự thảo Hiến pháp cũ nhưng vẫn giữ lại được những nội dung quan trọng của bản hiến pháp này, là thành công của trục Đức-Pháp, những nước nỗ lực nhất để hội nghị Brúc-xen thành công. Hiệp ước sẽ sớm được soạn thảo và phải được tất cả các nước thành viên phê chuẩn, trước khi nó có hiệu lực vào tháng 6-2009. Sẽ còn không ít trắc trở trên đường, nhưng EU đã có được sự khởi đầu và đích đến. Chẳng có lý do gì ngăn cản họ, vì "Chúng ta đã đạt được mục tiêu đã định và điều này cho thấy cuối cùng châu Âu vẫn đồng hành''- như bà Mơ-ken nhấn mạnh khi bế mạc hội nghị Brúc-xen.