Đưa làng nghề gốm sứ Bình Dương gia nhập mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới

Anh Phan Duy Thanh, chủ một xưởng gốm cho biết, hiện nay, xưởng đang tất bật làm các đợt hàng cho mùa Trung thu và cuối năm. Hàng về nhiều nên thợ không lúc nào ngơi tay. Nhìn quanh những con đường tại khu vực, chúng tôi thấy hàng gốm gồm lu vại, bình gốm, thú gốm… chất đầy. Phía dưới dòng sông, nhiều con thuyền cũng đang đậu để chất hàng đưa đến tay khách hàng.

Ông Cung Lễ, một người làm heo đất ở Lái Thiêu cho hay, nghề gốm sứ Bình Dương có lịch sử lâu đời hơn 150 năm. Nghề gốm nơi đây được hình thành bởi sự kết hợp giữa nguồn tài nguyên đất sét kết dính chất lượng cao dọc sông Sài Gòn và kỹ năng chế tác tài hoa của các di dân người Việt cùng người Hoa. Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, làng nghề phát triển từ thời kỳ lò củi thủ công truyền thống, thịnh vượng sản xuất gốm sứ mỹ nghệ trang trí, cải tiến công nghệ lò nung điện/gas hiện đại cho đến thời kỳ hội nhập toàn cầu hiện nay…

Cung cấp nguyên liệu chính cho 3 cụm làng nghề gốm sứ Bình Dương là làng Tân Phước Khánh, Lái Thiêu và Chánh Nghĩa, vùng đất này hiện có hàng chục mỏ khai thác đất sét lớn đạt trữ lượng lên đến hàng trăm triệu tấn. Bởi các sản phẩm được xuất ra thị trường như chén, bát, bình, chậu, tách trà... đều được làm thủ công, sau đó nung bằng lò củi truyền thống nên kỹ thuật của người thợ nơi đây phải thật dày dặn, khéo léo và chuẩn xác.

Trải qua biết bao biến thiên của lịch sử, gốm sứ Bình Dương đã khẳng định vị thế là một trong những biểu tượng văn hóa và di sản phi vật thể. Hồn đất sét dẻo mịn kết hợp cùng ngọn lửa nung rực rỡ dưới bàn tay khéo léo của các thế hệ nghệ nhân đã tạo nên những tác phẩm gốm sứ độc đáo, lưu dấu ấn sâu đậm trong lòng người tiêu dùng trong nước và quốc tế.

Không dừng lại ở vai trò là một nghề thủ công truyền thống, gốm sứ Bình Dương ngày nay đang đứng trước một bước ngoặt lớn là vươn mình để có thể trở thành thành viên chính thức của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới (UCCN) thuộc Hội đồng Thủ công Thế giới.

Để thực hiện khát vọng này, UBND TP Hồ Chí Minh đã ban hành kế hoạch chi tiết nhằm xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận, định hình lại không gian văn hóa, cải tạo cảnh quan làng nghề, đồng thời thúc đẩy kinh tế sáng tạo kết hợp du lịch trải nghiệm bền vững, đưa giá trị văn hóa bản địa hội nhập sâu rộng vào sự sáng tạo toàn cầu...

Theo đó, làng nghề truyền thống gốm sứ được quy hoạch phát triển và thực hiện bảo tồn trên phạm vi thuộc địa bàn các phường bao gồm: Lái Thiêu, Thuận An, Chánh Hiệp, Tân Khánh, Thủ Dầu Một và Thuận Giao. Mỗi vùng đất, mỗi địa danh trong bản đồ di sản này đều mang một sắc thái riêng biệt, đóng góp vào bức tranh tổng thể đa sắc của gốm sứ địa phương.

Trong kế hoạch bảo tồn, Thành phố xác định nghệ nhân và thợ giỏi là hạt nhân, là “báu vật nhân văn sống” đóng vai trò nòng cốt trong công tác truyền nghề, đào tạo và phát huy giá trị di sản. Họ không chỉ thực hành nghề sản xuất hàng ngày mà còn tham gia sưu tập hiện vật cổ, tài liệu quý về gốm sứ để gìn giữ cho thế hệ mai sau. Điểm nhấn khác trong kế hoạch cải tạo cảnh quan chính là việc xây dựng các khu vườn gốm sinh thái và không gian xanh, sạch, thông thoáng dựa trên việc tận dụng các lò gốm cổ, nhà cổ sẵn có.

Thành phố cũng xác định, du lịch trải nghiệm được xác định là động lực kinh tế mới để bảo tồn làng nghề. Theo đó, Thành phố sẽ liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp lữ hành để xây dựng các tuyến du lịch trải nghiệm làng nghề thủ công gốm sứ Bình Dương kết hợp với giáo dục. Đến đây, du khách không chỉ được tham quan bảo tàng, chiêm ngưỡng lò gốm cổ mà còn được tự tay trải nghiệm quy trình làm gốm tại chỗ, tương tác trực tiếp với các nghệ nhân và mang về những sản phẩm do chính tay mình tạo tác.