Đốt rơm rạ sau mùa gặt: Hệ lụy môi trường và yêu cầu thay đổi tập quán
Sau mỗi mùa gặt, không khó để bắt gặp những cánh đồng mù mịt khói ở Quảng Trị. Những luống rơm rạ bị đốt bỏ không chỉ gây ô nhiễm không khí, ảnh hưởng sức khỏe mà còn làm suy giảm chất lượng đất, gia tăng chi phí sản xuất. Khi hệ lụy ngày càng rõ, việc Công ty TNHH Đoàn kết Phú Quý cam kết thu mua toàn bộ rơm rạ được xem là một hướng đi đáng chú ý, góp phần thay đổi tập quán canh tác và nâng giá trị cho người trồng lúa.
Khói đồng sau mùa gặt: Bao giờ chấm dứt?
Những ngày sau gặt, trên nhiều cánh đồng phía Bắc tỉnh Quảng Trị, tình trạng đốt rơm rạ diễn ra khá phổ biến. Khói bốc lên nghi ngút, lan theo gió, phủ mờ các tuyến đường, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và sinh hoạt của người dân.
Ông Ngô Đạt, nông dân thôn 1, xã Bắc Trạch chia sẻ, khu vực này gieo nhiều loại giống lúa, thời điểm thu hoạch không đồng đều nên việc thu gom rơm rạ rất vất vả.
“Đốt rơm là cách làm nhanh nhất để dọn đồng, kịp xuống giống vụ mới. Nếu không đốt thì phải gom rất cực vì gia đình thiếu nhân công”, ông Đạt nói.
Thửa ruộng bên cạnh, bà Nguyễn Thị Thúy cho biết, nhiều năm nay người dân chủ yếu tự xử lý rơm rạ sau thu hoạch vì chưa có đơn vị thu mua. “Không đốt thì cũng chưa biết để làm gì, mà để lâu lại ảnh hưởng việc làm đất vụ mới”, bà Thúy chia sẻ.
Chị Phan Thị Hồng, người dân phường Bắc Gianh cho biết, việc đốt rơm rạ sau thu hoạch tiềm ẩn nhiều nguy cơ, không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh hoạt của người dân.
“Mỗi lần đốt rơm, khói bay mù mịt, nhiều hôm gió lớn còn lan vào khu dân cư, gây cay mắt, khó thở, đặc biệt là với người già và trẻ nhỏ. Chưa kể, khói phủ kín cả đường làng, tiềm ẩn nguy cơ tai nạn giao thông”, chị Hồng nói.
Ở góc độ quản lý nhà nước, bà Dương Thị Thu Hiền - Chủ tịch UBND xã Bắc Trạch cho biết, địa phương thường xuyên tuyên truyền, vận động người dân không phơi tuốt lúa, đốt rơm rạ gần khu dân cư và các tuyến đường giao thông nhằm hạn chế nguy cơ mất an toàn giao thông và ô nhiễm môi trường.
Theo bà Hiền, để thay đổi tập quán canh tác lâu nay của người dân, ngoài công tác tuyên truyền cần có giải pháp đồng bộ về đầu ra cho rơm rạ. “Khi doanh nghiệp đứng ra thu mua, người dân sẽ thấy rơm rạ có giá trị kinh tế thay vì là phế phẩm phải đốt bỏ. Đây là hướng đi tích cực, vừa góp phần giảm ô nhiễm môi trường, vừa nâng cao thêm thu nhập cho bà con nông dân”, bà Hiền nói.
Tại phường Bắc Gianh, bà Trần Ngọc Hương - Phó Chủ tịch UBND phường cho hay, ngay từ đầu vụ, địa phương đã ban hành văn bản thông báo nghiêm cấm việc sử dụng lòng, lề đường, vỉa hè để phơi thóc, rơm rạ và khuyến cáo người dân không đốt rơm sau thu hoạch nhằm bảo đảm an toàn giao thông, hạn chế ô nhiễm môi trường.
Cánh đồng cháy rơm: Hệ lụy dài lâu
Theo ông Phan Ngọc Đồng - Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Trị, việc đốt rơm rạ mang lại rất ít lợi ích nhưng lại gây nhiều hệ lụy. “Đốt rơm rạ làm mất đi nguồn hữu cơ tự nhiên, tiêu diệt vi sinh vật có lợi trong đất. Khi đất bị chai cứng, người dân phải tăng lượng phân bón hóa học, kéo theo chi phí sản xuất tăng nhưng năng suất lại giảm”, ông Đồng phân tích.
Bên cạnh đó, khói từ rơm rạ cháy chứa nhiều khí độc, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng; đồng thời tiềm ẩn nguy cơ cháy lan trong điều kiện nắng nóng kéo dài.
Đáng chú ý, việc đốt rơm còn làm suy giảm các loài thiên địch, phá vỡ cân bằng sinh thái trên đồng ruộng, khiến sâu bệnh có nguy cơ bùng phát mạnh hơn ở vụ sau.
Theo ông Đồng, rơm rạ thực chất là nguồn tài nguyên hữu cơ rất lớn nếu được tận dụng đúng cách. “Trước đây, do thiếu đầu ra nên bà con thường chọn cách đốt để dọn đồng nhanh kịp vụ sản xuất tiếp theo. Tuy nhiên, khi có doanh nghiệp tham gia thu gom, bao tiêu rơm rạ thì sẽ tạo chuyển biến lớn trong nhận thức của người dân. Đây là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, giảm phát thải và nâng cao giá trị sản xuất lúa”, ông Đồng đánh giá.
Hiện ngành nông nghiệp đang khuyến khích người dân xử lý rơm rạ bằng các chế phẩm sinh học chuyên dụng nhằm tăng độ phì cho đất, giảm phát thải và cải tạo môi trường canh tác. Việc xử lý kết hợp làm đất, giữ nước giúp rơm rạ phân hủy nhanh thành nguồn phân hữu cơ, hạn chế chai cứng đất và tăng vi sinh vật có lợi trong đồng ruộng.
Bao tiêu rơm rạ: Gỡ nút thắt đầu ra, thay đổi tập quán
Trong bối cảnh đó, sự tham gia của Công ty TNHH Đoàn kết Phú Quý được xem là tín hiệu tích cực. Ông Đoàn Xuân Kiện - Chủ tịch HĐQT Công ty cho biết, doanh nghiệp cam kết thu mua toàn bộ rơm rạ của người dân trên địa bàn tỉnh để phục vụ chăn nuôi bò; kể cả rơm chưa đạt chất lượng hoặc bị ướt cũng được tận dụng làm đệm lót sinh học trong chăn nuôi.
“Chúng tôi mong muốn hình thành chuỗi liên kết bền vững, để rơm rạ không còn bị đốt bỏ ngoài đồng mà trở thành nguồn nguyên liệu có giá trị. Khi người dân có thêm thu nhập từ rơm rạ thì tập quán canh tác cũng sẽ dần thay đổi theo hướng tích cực hơn”, ông Kiện nói.
Theo ông Kiện, doanh nghiệp hiện đã đầu tư 12 máy cuốn rơm, bàn giao cho các hợp tác xã và hộ dân có máy gặt nhằm hỗ trợ thu gom ngay tại đồng ruộng, nhằm giảm công lao động cho nông dân.
Có thể thấy, việc doanh nghiệp tham gia thu mua rơm rạ không đơn thuần là giải quyết phụ phẩm sau thu hoạch mà còn mở ra hướng sản xuất nông nghiệp tuần hoàn, gia tăng giá trị trên cùng diện tích canh tác. Khi rơm rạ trở thành hàng hóa có thể tiêu thụ, người dân sẽ có thêm động lực thay đổi thói quen đốt bỏ tồn tại nhiều năm qua.
Hướng tới nông nghiệp bền vững từ những thay đổi nhỏ
Thực tế cho thấy, không thể chấm dứt tình trạng đốt rơm rạ chỉ bằng khuyến cáo. Khi bài toán sinh kế chưa được giải quyết, người dân vẫn sẽ chọn cách làm nhanh và ít tốn công nhất là đốt bỏ.
Vì vậy, cần một cách tiếp cận đồng bộ: vừa tuyên truyền nâng cao nhận thức, vừa tạo điều kiện để hình thành thị trường thu mua, tiêu thụ rơm rạ. Trong đó, vai trò của doanh nghiệp là then chốt, còn chính quyền cần có cơ chế hỗ trợ, định hướng và kết nối.
Sự vào cuộc của Công ty TNHH Đoàn kết Phú Quý cho thấy, khi lợi ích kinh tế được đặt đúng chỗ, những tập quán canh tác cũ của người dân hoàn toàn có thể thay đổi.
Đã đến lúc không thể để những cánh đồng tiếp tục “cháy” sau mỗi mùa gặt, trong khi giá trị vẫn bị bỏ lại trên ruộng. Chấm dứt đốt rơm rạ không chỉ là yêu cầu về môi trường, mà còn là đòi hỏi cấp thiết để thay đổi tập quán sản xuất, hướng tới nền nông nghiệp bền vững hơn. Khi rơm rạ không còn bị đốt bỏ mà trở thành nguồn lợi, đó cũng là lúc giá trị cây lúa được nâng lên từ chính cánh đồng.