Đời sống thể thao nhộn nhịp đầu thế kỷ 20

Ngôi trường dạy thể dục thể thao đầu tiên tại Hà Nội

Hai thanh niên có tư tưởng Tây học Nguyễn Quý Toản và Trịnh Văn Hợi đã quyết định thành lập Trường thể dục thể thao tại Hà Nội sau khi có nhiều năm học tập kinh nghiệm ở Pháp. Trường được thành lập năm 1919 tại số 19 đường Charles Wiélé (nay là đường Tô Hiến Thành) với mục đích “dạy dân sanh học tập nghề thể thao, cho dẻo gân cốt, cho tráng kiện tinh thần”. Ý tưởng thành lập một trường thể dục ở Việt Nam được nhen nhóm từ bên Pháp vào năm 1913. Vào các năm 1914 và 1916, hai ông bắt tay xây dựng điều lệ và tiến hành các thủ tục xin mở trường thể dục vào năm 1918.

Ông Nguyễn Quý Toản có chứng chỉ của Trường Sư phạm Châlons-sur-Marne và mong muốn phát triển sự nghiệp trong lĩnh vực giảng dạy. Còn ông Trịnh Văn Hợi đã tốt nghiệp Trường Thuộc da, cơ sở thực hành của Trường Hóa học thuộc Đơn vị nghiên cứu khoa học Lyon, Pháp.

Ông Nguyễn Quý Toản sinh ngày 15 tháng 6 năm 1888 tại làng Phù Tải, huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương (nay là Hải Phòng). Ông từng giảng dạy thể dục tại Trường Trung học Bảo hộ, thành viên sáng lập và thư ký Hội Khai trí Tiến đức, người sáng lập Trường Thể dục Hà Nội, người sáng lập Hội thể thao Thái Bình, có công trong việc xây dựng sân vận động tại Thái Nguyên năm 1926, Chủ tịch Hội Trí Tri.

Ông cũng giữ nhiều chức vụ trong chính quyền đương thời như Bố chính các tỉnh Thái Bình, Yên Bái, Sơn Tây, Quảng Yên; Tuần phủ Tuyên Quang… Ông được tặng thưởng Cành cọ Hàn lâm năm 1920, Kim khánh năm 1925, Đại Nam Long tinh năm 1933, phong hàm Quang lộc tự thiếu khanh năm 1934 và Thái thường tự khanh năm 1936.

“Thống sứ Bắc Kỳ lúc đó đã can thiệp với Hội đồng TP Hà Nội để hai ông được thuê một mảnh đất diện tích 18.000m2 ở phía Nam Hà Nội với giá 1 đồng Đông Dương/năm, nằm giữa nhà máy diêm và hồ Bảy Mẫu. Do mảnh đất nằm trên khu vực này khá nhiều ao hồ và khó khăn về kinh phí. Họ đã kêu gọi quyên góp và nhận được sự hỗ trở mạnh mẽ của chính quyền lúc đó cũng như doanh nghiệp… Ông A.R.Fontaine, quản trị viên Công ty Rượu tặng 500 đồng Đông Dương để quy hoạch một sân chơi cho trẻ em lấy tên “công viên Bà A.R.Fontaine”. Ông Bạch Thái Bưởi cũng tặng một khoản tiền tương đương để xây phòng tắm. Ban đầu đã xây dựng 1 tòa nhà 4 phòng, bãi cỏ, đường piste, sân, dụng cụ tập luyện. Dự kiến xây dựng một bể bơi bằng cách sử dụng hồ Bảy Mẫu. Sân vận động Hàng Đẫy bây giờ cũng được xây dựng từ Hội thể dục Hà Nội”, thông tin từ Trung tâm lưu trữ quốc gia I cho biết.

Trường khánh thành ngày 21 tháng 9 năm 1919 đặt trụ sở tại số 19 đường Charles Wiélé và hoạt động theo mô hình của Trường Vận động viên Reims. Học sinh muốn đăng ký sẽ được khám sức khỏe bởi một bác sĩ tốt nghiệp từ Trường Y Hà Nội. Chỉ trong vài tuần, con số học sinh nhập học đã lên tới 152. Dù lúc đó tinh thần thể dục vẫn còn lạ lẫm, nhưng vẫn gây tò mò với giới trẻ ở Bắc Kỳ lúc đó.

Hồ Văn Lang, trong cuốn sách “Từ Nam chí Bắc” cho biết năm 1924, trường có khoảng 100 học sinh, chia thành hai lớp. Giáo viên có cả người Pháp và người Việt như các ông Trịnh Văn Hợi, Hoàng Văn Ngọc và Đỗ Dụng. Hội cũng lập Ban Thể thao dưới nước, đặt trụ sở tại tòa nhà Henri Virgitti gần hồ Trúc Bạch, được Vua Bảo Đại ghé thăm trong chuyến tuần du Bắc Kỳ năm 1933. Trường Thể dục Hà Nội đổi thành hội đoàn với tên gọi Hội Thể dục Bắc Kỳ (S.E.P.T.O) theo quyết định của Thống sứ Bắc Kỳ ngày 06 tháng 11 năm 1934. Đầu những năm 1940, Hội chuyển trụ sở về đường 214 (nay là đường Trịnh Hoài Đức). Số liệu năm 1942 cho biết Hội có 94 thành viên. Hội thường xuyên tổ chức các giải thi đấu như đấu vật, điền kinh, bóng đá. Để có thêm kinh phí duy trì hoạt động, Hội kết hợp với các đoàn kịch như Tây Thi, Phi Phụng tổ chức các đêm biểu diễn gây quỹ.

Những tờ báo thể thao say mê độc giả

Đầu thế kỷ 20, nhiều môn thể thao nước ngoài đã du nhập vào Việt Nam và trở nên phổ biến. Phong trào luyện tập và thi đấu thể thao phát triển thu hút sự quan tâm đáng kể của báo giới. Bên cạnh việc các báo tin tức bổ sung chuyên mục thể thao, một số tờ báo chuyên về thể thao đã ra đời, tiêu biểu phải kể đến Saigon Sportif, Thể thao Đông Dương và Sports Jeunesse d'Indochine.

Báo Saigon Sportif (sau đổi tên thành Saigon sportif illustré) do ông A. Oudot sáng lập, tòa soạn đặt tại số 65, rue d'Ormay, Sài Gòn (nay là đường Nguyễn Văn Thinh, TP Hồ Chí Minh). Báo phát hành hàng tuần vào chiều thứ Bảy, với số đầu tiên ra mắt độc giả vào ngày 11 tháng 11 năm 1911. Báo từ 10 trang sau tăng lên 14 trang. Giá mỗi số báo là 20 xu, phí đặt báo hàng tháng là 1 đồng và 6 tháng là 5 đồng.

Trong bài viết gửi các vận động viên và những độc giả yêu thể thao đăng trên số báo ra mắt, chủ nhiệm A. Oudot khẳng định: “Những năm gần đây, thể thao đã đạt nhiều tiến bộ, số thành viên các hội nhóm hoặc câu lạc bộ thể thao sở Sài Gòn gia tăng đáng kể. Báo Saigon Sportif là cơ quan phát ngôn của mọi bộ môn thể thao, dành cho tất cả những người chơi và hâm mộ thể thao, không phân biệt quốc gia, không có màu sắc chính trị. Mục đích của Saigon Sportif không chỉ là đăng tin về các sự kiện thể thao mà còn nhằm bảo vệ quyền lợi của các câu lạc bộ”.

Đúng như tôn chỉ của tòa soạn, báo Saigon Sportif liên tục cập nhật thông tin về các giải đấu trong mọi lĩnh vực, từ đua xe đạp, đua ngựa, bóng đá, quần vợt, điền kinh, săn bắn… Bên cạnh đó, báo cũng phổ biến các quy định liên quan đến việc tập luyện và thi đấu các bộ môn thể thao như đua ngựa, bóng gậy…

Thể thao Đông Dương là tờ báo cổ động dân chúng đặc biệt là giới trẻ luyện tập thể thao theo chủ trương của Quốc trưởng Pháp Pétain và Toàn quyền Đông Dương Jean Decoux. Điều này thể hiện trong tuyên ngôn của báo trên trang nhất số báo đầu tiên, ra ngày 31 tháng 10 năm 1941: "Cho nên, mở mắt chào đời hôm nay, Thể thao Đông Dương chúng tôi mong rằng trong một tương lai gần gũi đây, nhờ công vun quén của quan Toàn quyền Decoux, nhờ tài điều khiển của Trung tá Ducoroy, thanh niên An Nam sẽ trở nên tráng kiện đúng với ý nghĩa hai chữ thanh niên đúng với định nghĩa thanh niên là nền tảng của Quốc gia".

Tòa soạn ban đầu đặt tại số 223 đường Galliéni, Sài Gòn (nay là đường Trần Hưng Đạo, TP Hồ Chí Minh). Chủ nhiệm đầu tiên của Tòa soạn là ông Nguyễn Phú Hữu. Ký giả của Tuần báo Thể tháo Đông Dương phần lớn là người Việt. Mỗi số báo thường có khoảng 16 đến 20 trang. Giá mỗi số báo là 10 xen, phí đặt báo 6 tháng là 2,5 đồng và một năm là 5 đồng.

Nội dung bài viết rất đa dạng: tường thuật các giải thi đấu khắp Đông Dương, các phong trào luyện tập thể dục thể thao ở các địa phương, những gương mặt tiêu biểu trong làng thể thao, phổ biến chủ trương của chính quyền, chia sẻ các phương pháp tập luyện, ý kiến bạn đọc… Ngoài ra, báo cũng đăng một số truyện dài kỳ, truyện ngắn, thơ trào phúng…

Tuần báo Sports Jeunesse d'Indochine ra đời muộn hơn so với tuần báo Thể tháo Đông Dương. Số báo đầu tiên phát hành ngày 27 tháng 12 năm 1941. Tòa soạn đặt tại số 133 - 135 rue du Coton (Hàng Bông), Hà Nội. Đây là họa báo được xuất bản với sự bảo trợ của Tổng ủy viên thể dục, thể thao và thanh niên Đông Dương. Số báo đầu tiên in 5.000 bản và phát miễn phí cho công chúng.

Tuy tựa báo bằng tiếng Pháp nhưng phần nội dung bằng tiếng Việt lại chiếm đa số. Một số bài đăng dưới dạng song ngữ Pháp - Việt. Đặc biệt, do là họa báo, nên tờ Sports Jeunese d'Indochine có nguồn ảnh rất phong phú về các vận động viên, cầu thủ, các trận đấu… ở Đông Dương những năm 1940.

Tuy nhiên, phong trào "Khỏe và đoàn kết để phụng sự" do chính quyền thực dân phát động và được hai tòa soạn Thể thao Đông Dương cùng Sports Jeunesse d'Indochine tích cực tuyên truyền đã bị các cây bút của Đảng vạch mặt: "Không có gì ngoài chinh phục và mê hoặc thanh niên Việt Nam, khiến họ quên nhiệm vụ cứu nước, nhưng đủ sức khỏe làm trâu ngựa cho Nhật Pháp cưỡi".

Ở Hà Nội còn có tuần báo Bắc Kỳ Thể Thao phát hành số đầu ngày 04/11/1930 và số cuối ngày 27/6/1933. Báo do ông Nghiêm Xuân Huyến làm chủ nhiệm và thường in ở nhà riêng. Hay bán tuần báo Cá Ngựa và Thể Thao ra đời khoảng những năm 1930 do cô Nguyễn Ngọc Kỳ làm chủ nhiệm. Báo quán đặt tại số 44 Quai Clémenceau (nay là phố Trần Nhật Duật), Hà Nội.