Đổi mới tư duy pháp lý dân sự trước những thách thức của kỷ nguyên số

Phát biểu khai mạc Hội thảo, TS. Hoàng Xuân Châu, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội nhấn mạnh, trong bối cảnh kinh tế và công nghệ làm thay đổi cách con người tạo lập tài sản, giao kết và thực hiện cam kết, cần đặt ra câu hỏi sâu hơn về việc những cách tiếp cận pháp lý quen thuộc có còn đủ sức giải thích và giải quyết thực tiễn hay không. Việc đổi mới tư duy pháp lý dân sự cần bắt đầu từ việc nhận diện đúng vấn đề, đánh giá vị thế thực tế của các bên, và tạo dựng sự tin cậy để cá nhân, doanh nghiệp có thể dự liệu được hệ quả pháp lý của hành vi. TS. Hoàng Xuân Châu cũng kỳ vọng Hội thảo sẽ là không gian đối thoại cởi mở, kết nối nghiên cứu pháp lý với hiểu biết về kinh tế, công nghệ và hành vi con người.

Phát biểu tại Hội thảo, TS. Đặng Thị Thơm, Phó Giám đốc Học viện Tòa án khẳng định đời sống dân sự đang thay đổi sâu sắc dưới tác động của trí tuệ nhân tạo, tài sản số và dữ liệu số. Từ góc độ thực tiễn xét xử, TS. Đặng Thị Thơm chỉ ra rằng thách thức không chỉ nằm ở việc pháp luật có theo kịp công nghệ hay không, mà quan trọng hơn là quy định có đủ rõ ràng, khả thi để giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể. Những kết quả nghiên cứu từ Hội thảo sẽ mang lại ý nghĩa thiết thực cho Học viện Tòa án trong việc nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng các chức danh tư pháp, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và chuyển đổi số hiện nay.

Tại Hội thảo, GS.TS Lê Minh Tâm, nguyên Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Luật gia Việt Nam, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật Hà Nội nhấn mạnh vai trò nền tảng của pháp luật dân sự trong hệ thống pháp luật, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang xây dựng chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật trong kỷ nguyên mới. Về định hướng đổi mới tư duy pháp lý dân sự, GS.TS. Lê Minh Tâm đề xuất tập trung vào ba vấn đề trọng tâm: tiếp tục lấy quyền con người, quyền dân sự làm giá trị cốt lõi; hiện đại hóa các quy định về tài sản và quyền nhân thân trên cơ sở kết hợp giữa truyền thống và hiện đại; đồng thời nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật dân sự.

Đặc biệt, ông lưu ý việc đổi mới phương thức tiếp cận công lý dân sự cần xuất phát từ bản chất đặc thù của quan hệ dân sự, tránh áp dụng máy móc mô hình tố tụng của các lĩnh vực pháp luật khác. Theo ông, đổi mới tư duy pháp lý phải hướng tới mở rộng quyền tự do lựa chọn, tự chủ của con người trên cơ sở tôn trọng pháp luật, bảo đảm công bằng, bình đẳng và củng cố niềm tin vào các giá trị pháp lý.

Phát biểu tại Hội thảo, GS.TS. Hoàng Thị Kim Quế, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật, ĐHQG Hà Nội cho rằng, đổi mới tư duy pháp lý dân sự trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) cần dựa trên việc kế thừa, bảo đảm các nguyên tắc cốt lõi của pháp luật dân sự. Dù môi trường giao dịch có nhiều thay đổi, những giá trị nền tảng của pháp luật dân sự vẫn cần được tôn trọng và duy trì.

Đề cập đến những thách thức trong môi trường số, bà nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục bảo đảm nguyên tắc tự do giao dịch dân sự trong khuôn khổ pháp luật và đạo đức xã hội. Đồng thời, cần quan tâm đến các chuẩn mực đạo đức mới phát sinh trong môi trường số và quá trình ứng dụng AI, cũng như những vấn đề liên quan đến trật tự công cộng.