Đổi mới kiểm toán đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia

Hội thảo tập trung trao đổi về địa vị pháp lý, tính độc lập, nhiệm vụ và thẩm quyền của cơ quan kiểm toán tối cao (SAI); đổi mới phương pháp kiểm toán; ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn; cơ chế tiếp cận, kết nối, chia sẻ dữ liệu; nâng cao hiệu lực thực hiện kiến nghị kiểm toán. Những nội dung này có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình đổi mới hoạt động kiểm toán công, tăng cường trách nhiệm giải trình và nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực công trong bối cảnh mới.

Kiểm toán công cần đóng góp vào quá trình hoạch định chính sách

Phát biểu chào mừng Hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh vai trò của các SAI trong thúc đẩy công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình, giữ vững kỷ luật tài chính, phòng, chống tham nhũng, lãng phí và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.

Trong bối cảnh mới, kiểm toán công không chỉ dừng ở việc kiểm tra tuân thủ mà còn cần đóng góp vào quá trình hoạch định chính sách, nhận diện sớm rủi ro mang tính hệ thống và nâng cao giá trị công.

Sự phát triển của AI, dữ liệu lớn, hệ thống thông tin địa lý, ảnh vệ tinh và các công nghệ số đang làm thay đổi phương thức tổ chức, thực hiện kiểm toán. Đồng thời, những lĩnh vực như tài sản số, cơ sở dữ liệu quốc gia, tài chính xanh, trái phiếu xanh và ứng phó biến đổi khí hậu đặt ra yêu cầu mở rộng năng lực chuyên môn, phương pháp và phạm vi kiểm toán phù hợp với quy định pháp luật.

Đối với KTNN Việt Nam, việc xây dựng Chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật KTNN là những nhiệm vụ quan trọng.

Trong bối cảnh đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng tin tưởng Hội thảo sẽ mang lại những kinh nghiệm và khuyến nghị thiết thực, góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực kiến nghị kiểm toán, thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng KTNN Việt Nam chuyên nghiệp, hiện đại, có uy tín trong khu vực và quốc tế.

Trong thông điệp chào mừng qua video, Chủ tịch INTOSAI Mohamed el-Faisal Youssef khẳng định tính độc lập, địa vị pháp lý vững chắc, nhiệm vụ rõ ràng, quyền tiếp cận dữ liệu và cơ chế theo dõi thực hiện kiến nghị là những điều kiện quan trọng để các SAI phát huy vai trò.

Theo ông, kiểm toán cần tăng cường phân tích xu hướng, nhận diện nguồn phát sinh rủi ro và đưa ra cảnh báo sớm, thay vì chỉ tập trung phát hiện vấn đề sau khi sự việc đã xảy ra. INTOSAI tiếp tục thúc đẩy trao đổi tri thức, đổi mới có trách nhiệm, nâng cao năng lực và phát triển các chuẩn mực kiểm toán quốc tế.

Hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực tổ chức thực hiện

Các tham luận tại Hội thảo cho thấy hoàn thiện thể chế và bảo đảm tính độc lập là nền tảng để các SAI thực hiện hiệu quả nhiệm vụ. Tuy nhiên, khuôn khổ pháp lý chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi đi cùng năng lực tổ chức thực hiện, phương pháp kiểm toán phù hợp và cơ chế bảo đảm các kiến nghị được xem xét, thực hiện nghiêm túc.

Chia sẻ kinh nghiệm của Malaysia, Tổng Kiểm toán Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi cho biết, việc sửa đổi Luật Kiểm toán năm 2024 của nước này hướng tới mở rộng phạm vi kiểm toán, theo dõi dòng chảy nguồn lực công, chuẩn hóa hướng dẫn kiểm toán, tăng cường xử lý các sai phạm nghiêm trọng và nâng cao hiệu quả theo dõi kiến nghị.

Theo bà, thẩm quyền và tính độc lập cần được bảo đảm đồng thời; hiệu quả của một SAI không chỉ thể hiện ở số lượng cuộc kiểm toán mà còn ở mức độ khắc phục sau kiểm toán, nguồn lực công được thu hồi và những cải thiện bền vững trong quản trị.

Phó Tổng Kiểm toán Cơ quan Kiểm toán quốc gia Trung Quốc Guo Xi trình bày kinh nghiệm về tổ chức hoạt động kiểm toán có tính tập trung, bao phủ toàn diện, kết hợp ứng dụng công nghệ với cơ chế phối hợp và khắc phục sau kiểm toán. Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy việc phát hiện vấn đề cần gắn với cơ chế theo dõi, xác minh và xác định trách nhiệm trong quá trình khắc phục, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng kết quả kiểm toán trong quản trị quốc gia.

Những chia sẻ này cho thấy, dù mô hình tổ chức và khuôn khổ pháp lý giữa các quốc gia có sự khác biệt, yêu cầu chung vẫn là xây dựng cơ chế đủ mạnh để bảo đảm tính độc lập, nâng cao chất lượng kiểm toán và chuyển hóa kết quả kiểm toán thành những cải thiện thực chất trong quản lý, sử dụng nguồn lực công.

Từ kiểm soát nguồn lực đến tháo gỡ điểm nghẽn thể chế

Một nội dung đáng chú ý của Hội thảo là vai trò của KTNN trong kiểm toán các chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước, quy hoạch quốc gia, chính sách vĩ mô và dự án quan trọng quốc gia. Tham luận của TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, đặt ra yêu cầu nhìn nhận hiệu quả kiểm toán không chỉ qua số tiền kiến nghị xử lý hay số lượng sai phạm được phát hiện, mà còn qua khả năng nhận diện những hạn chế mang tính hệ thống và hỗ trợ tháo gỡ điểm nghẽn trong thực thi chính sách.

Theo định hướng này, kiểm toán cần làm rõ mối liên hệ giữa nguồn lực được phân bổ với mục tiêu, kết quả và tác động phát triển. Đối với các chương trình, kế hoạch, chính sách vĩ mô và dự án quan trọng quốc gia, bên cạnh việc kiểm tra tuân thủ, cần chú trọng đánh giá tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm giải trình và những bất cập trong cơ chế tổ chức thực hiện.

Các vấn đề cần được quan tâm bao gồm sự gắn kết giữa chiến lược phát triển với kế hoạch và ngân sách; hiệu quả phân bổ vốn đầu tư công; quản lý nợ và rủi ro tài khóa; đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; quản lý vốn, tài sản công, tài nguyên và các dự án hạ tầng; hiệu quả của các chương trình văn hóa, xã hội; việc quản lý nguồn lực sau sắp xếp tổ chức bộ máy và thực hiện phân cấp, phân quyền.

Giá trị của kiểm toán trong các lĩnh vực này không chỉ nằm ở việc xác định sai phạm riêng lẻ mà còn ở khả năng tổng hợp những vấn đề lặp lại, phân tích nguyên nhân và cung cấp thông tin phản hồi cho cơ quan có thẩm quyền xem xét, hoàn thiện chính sách, pháp luật. Việc thực hiện nhiệm vụ phải nằm trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và thẩm quyền của KTNN, bảo đảm tính độc lập, khách quan, đồng thời xác định rõ trách nhiệm khắc phục và theo dõi thực hiện kiến nghị.

Cùng với đó, các tham luận về cảnh báo rủi ro đối với vấn đề chiến lược, chính sách vĩ mô và đổi mới phương pháp kiểm toán nhấn mạnh yêu cầu tăng cường năng lực phân tích, đánh giá, dự báo. Đây là hướng tiếp cận giúp hoạt động kiểm toán đóng góp sâu hơn vào quá trình quản trị, không chỉ phản ánh tình hình quản lý, sử dụng nguồn lực mà còn chỉ ra những vấn đề cần được xử lý để nâng cao hiệu quả thực thi chính sách.

Bên cạnh đổi mới thể chế và công nghệ, các đại biểu cũng đề cập đến hiệu quả thực hiện kiến nghị kiểm toán như một yếu tố quan trọng quyết định giá trị thực tiễn của hoạt động kiểm toán.

5 vấn đề trọng tâm

Phát biểu bế mạc Hội thảo, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh, Hội thảo tiếp tục khẳng định các nguyên tắc cốt lõi của INTOSAI về địa vị pháp lý, tính độc lập, quyền tiếp cận thông tin và trách nhiệm giải trình được thể hiện trong Tuyên bố Lima và Tuyên bố Mexico vẫn là nền tảng quan trọng để các SAI củng cố vị thế, nâng cao năng lực và đổi mới phương thức hoạt động.

Từ kết quả Hội thảo, Tổng Kiểm toán nhà nước đúc kết 5 vấn đề trọng tâm.

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện thể chế, củng cố tính độc lập và uy tín của các cơ quan kiểm toán tối cao. Việc đổi mới khung khổ thể chế, chính sách và chuẩn mực về kiểm toán cần gắn với bảo đảm tính độc lập, chuyên nghiệp, minh bạch và liêm chính. Tính độc lập và uy tín phải được xây dựng trên nền tảng pháp lý vững chắc, cùng chất lượng và hiệu quả thực chất của hoạt động kiểm toán.

Thứ hai, đổi mới phương pháp kiểm toán theo hướng dựa trên rủi ro và bằng chứng. Các SAI cần đẩy mạnh kiểm toán từ xa, kiểm toán dựa trên dữ liệu và ứng dụng AI; thúc đẩy xây dựng cơ sở dữ liệu kiểm toán đồng bộ, kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia và dữ liệu của các cơ quan, tổ chức quản lý, sử dụng nguồn lực công. Hoạt động kiểm toán cần vượt ra ngoài việc ghi nhận số liệu, báo cáo tài chính để làm rõ bản chất giao dịch, đánh giá tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, sử dụng nguồn lực công, kịp thời phát hiện và kiến nghị xử lý vi phạm, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo quy định.

Thứ ba, phát huy vai trò của kiểm toán trong hoạch định và giám sát chính sách. Thông qua hoạt động kiểm toán, các SAI cung cấp thông tin, bằng chứng phục vụ giám sát, tư vấn và kiến nghị đối với chính sách vĩ mô, chương trình, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Các lĩnh vực như tài nguyên, môi trường, biến đổi khí hậu, mục tiêu phát triển bền vững, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông tin cần được quan tâm phù hợp. Báo cáo kiểm toán là nguồn thông tin hỗ trợ Quốc hội, Chính phủ và công chúng theo dõi, giám sát việc quản lý, sử dụng nguồn lực công và xem xét các vấn đề quan trọng của quốc gia.

Thứ tư, bảo đảm các kiến nghị kiểm toán được thực hiện nghiêm túc, hiệu quả. Cần nâng cao giá trị pháp lý và hiệu lực thực hiện kiến nghị thông qua hoàn thiện cơ chế công khai, minh bạch kết quả kiểm toán, cơ chế thực thi và xử lý hành vi không thực hiện kiến nghị theo quy định. Đồng thời, tăng cường phối hợp giữa KTNN với Quốc hội, Chính phủ, cơ quan thanh tra, điều tra, tố tụng và các cơ quan liên quan trong kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Thứ năm, đẩy nhanh chuyển đổi số gắn với phát triển nguồn nhân lực. Các SAI cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, AI và phân tích dữ liệu lớn, đồng thời phát triển đội ngũ có đủ năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, pháp lý, kỹ năng số và kiến thức công nghệ. AI có thể hỗ trợ nâng cao năng suất, giảm thời gian tìm kiếm, phân tích thông tin và đánh giá rủi ro, nhưng không thay thế xét đoán chuyên môn của kiểm toán viên dựa trên bằng chứng và căn cứ pháp lý đầy đủ.

Những trao đổi tại Hội thảo góp phần làm rõ yêu cầu đổi mới kiểm toán trong bối cảnh mới, đó là củng cố nền tảng thể chế và tính độc lập; hiện đại hóa phương pháp, công nghệ và năng lực; nâng cao hiệu lực thực hiện kiến nghị; đồng thời tăng cường khả năng nhận diện rủi ro, phản hồi chính sách và cải thiện quản trị nguồn lực công.

Đây cũng là cơ sở quan trọng để KTNN Việt Nam tiếp tục hoàn thiện thể chế, đổi mới tổ chức và hoạt động, nâng cao chất lượng kiểm toán, đóng góp thiết thực hơn vào minh bạch, trách nhiệm giải trình và phát triển bền vững của đất nước.