Diễn xướng hầu thánh-loại hình tín ngưỡng dân gian cần được đánh giá và nhìn nhận đúng mức
Phạm Vân Anh
Là một nét sinh hoạt đặc trưng của đạo Mẫu, lâu nay, hình thức hầu bóng, lên đồng tuy bị đánh giá là hoạt động tín ngưỡng gắn với mê tín dị đoan nhưng vẫn tồn tại và phát triển. Nếu có thể quản lý và định hướng một cách đúng đắn thì yếu tố nghệ thuật và tư tưởng nhân văn của nghệ thuật hầu bóng sẽ phát huy và đáp ứng được nhu cầu tâm lý và đức tin của đời sống cộng đồng.
Năm 2006, Sở Văn hoá - Thông tin Hải Phòng, Trung tâm Văn hoá thành phố tổ chức Liên hoan hát văn và hát chầu văn các tỉnh phía Bắc. Đây được coi là một quyết định táo bạo và khiến những người tổ chức chương trình hết sức thận trọng bởi tính nhạy cảm và phức tạp của nó.
Liên hoan đã thành công tốt đẹp bởi theo ông Nguyễn Đức Giang - Giám đốc Trung tâm văn hoá thành phố thì việc tổ chức liên hoan lần này là nhằm mục đích đưa sinh hoạt tín ngưỡng thành hoạt động văn hoá cộng đồng để bảo tồn một loại hình văn hoá phi vật thể. Đã đến lúc cần nhìn nhận lại loại hình này và hướng nó tới chức năng văn hoá nghệ thuật dân gian lành mạnh, phát huy yếu tố tích cực của nó trong việc tôn vinh các anh hùng dân tộc, các nhân vật lịch sử và khai thác tính nghệ thuật trong hát văn, diễn xướng để rồi từ đó hạn chế các biểu hiện tiêu cực, thiếu lành mạnh.
Cần phải nhấn mạnh rằng đây là một loại hình sinh hoạt văn hoá tâm linh có từ lâu đời song do trong một thời gian dài đất nước ta trải qua chiến tranh, nền kinh tế khó khăn cộng với việc hầu thánh có gắn với nhiều tàn dư của chế độ phong kiến và thực dân để lại nên hầu thánh bị quy là mê tín dị đoan , ma tà, bùa chú. Theo các nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian thì nghi thức hát văn hầu bóng tồn tại song song cùng với sự ra đời của đạo Mẫu, đạo tứ phủ. Để có được một buổi hầu thánh cần có sự kết hợp nhiều yếu tố nghệ thuật và yếu tố tâm linh. Yếu tố chủ đạo là nghi thức ảnh bóng của các vị thành thần vào thanh đồng. Nghi thức này cần một không gian trang nghiêm, thành kính của các bản đền, bản điện với đủ các pho tượng thờ từ Đức thánh Mẫu, Đức thánh Trần, Đức vua cha Bát Hải, các vị quan lớn Tuần Tranh ( vị danh tướng dưới thời An Dương Vương), các ông lớn như ông Hoàng Bảy ( quân triều đình trấn giữ vùng Lào Cai), ông Hoàng Mười ( trấn thủ đất Nghệ An ), Chầu Bà cai quản tứ phủ như Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị hay các hàng chầu cứ xuất thân là người thiểu số như Chầu Thác Bờ, Bà Chúa Xứ.... đến các Cô bé, cậu bé, trên ngàn dưới suối...
Thanh đồng ngồi xếp bằng trên chiếu hoa, mỗi giá hầu một loại khăn áo thêu kim tuyến ngũ sắc, đính hạt sa. Cung văn hát thỉnh mời theo các điệu cờn, dọc, hò huế, hò vỉa, ngâm vọng, phú và đặc biệt là giai điệu tưng bừng, hào sảng của điệu hát văn khiến chiếu hầu trước điện thờ trở thành một sân khấu thu nhỏ mà ở đó tất thảy đều được tham gia, hoà mình trong không khí thiêng liêng mà rộn ràng, tươi vui ấy. Sự hứng khởi của người xem có tác động rất lớn đến tâm lý thanh đồng, tạo nên sự giao tiếp đồng cảm. Đó là kiểu sân khấu mà sự kết hợp giữa tâm linh và các yếu tố nghệ thuật được thắt chặt với nhau, bồi khuyết cho nhau để giá hầu thực sự thăng hoa. Nghệ thuật vũ đạo, âm nhạc của hầu thánh đã được nhiều đoàn nghệ thuật ( trong đó có Đoàn chèo Hải Phòng ) xây dựng thành các tiết mục múa hát như " Ba giá hầu đồng”, " Giá hầu nữ tướng Lê Chân ", " Giá hầu Bà chúa Bát Nàng "... trên sân khấu chuyên nghiệp nhằm giới thiệu nét đẹp của loại hình văn hoá dân gian đặc sắc này
Việc tôn vinh và thần thánh hoá các nhân vật lịch sử có công với dân tộc được phản ánh bằng lời văn hát dâng của từng giá để rồi qua đó, lòng yêu nước được đề cao và thấm sâu trong mỗi người. Tất cả những điều đó đều gần gũi với tâm hồn và bản chất người Việt
Đã có người lo ngại rằng liệu việc chính thức nhìn nhận hầu thánh là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân có thể làm bột phát hiện tượng lợi dụng thần thánh để trục lợi và tuyên truyền mê tín dị đoan, vi phạm quy chế về nếp sống văn hoá hiện nay. Thiết nghĩ, nếu được quản lý và đánh giá đúng, có sự can thiệp của các nhà chuyên môn trong việc điều chỉnh nội dung lời ca, giáo lý cho phù hợp thì chúng ta hoàn toàn có thể " gạn đục khơi trong " để tạo nên một sắc diện tươi sáng cho diễn xướng hầu thánh.