Đi tìm cội nguồn sức mạnh Việt Nam - Kỳ III: Khi sức mạnh được tổ chức thành hành động

Một quyết sách đến hàng triệu hành động

Một quốc gia không thiếu những chủ trương đúng. Điều khó hơn là làm thế nào để mỗi chủ trương ấy đi vào cuộc sống và trở thành hành động của hàng triệu con người. Nếu khoảng cách ấy không được thu hẹp, một chính sách đúng có thể chậm phát huy hiệu quả, một nguồn lực lớn có thể bị phân tán, một mục tiêu chung có thể dừng lại trên giấy.

Đại dịch COVID-19 đã đặt ra bài toán ấy ở quy mô chưa từng có. Khi dịch bệnh lan rộng, yêu cầu đặt ra vừa là ban hành những quyết sách kịp thời, còn là đưa từng quyết sách đến đúng nơi, đúng người và đúng thời điểm. Một hướng dẫn phòng, chống dịch phải được thực hiện thống nhất, chính sách hỗ trợ phải đến được với người cần giúp đỡ, lời kêu gọi vì cộng đồng phải trở thành sự tham gia tự giác của hàng triệu người dân. Đó là một quá trình không thể hoàn thành chỉ bằng mệnh lệnh hành chính.

Từ cơ quan hoạch định chính sách, chính quyền các cấp, lực lượng tuyến đầu, các tổ chức chính trị - xã hội đến từng khu dân cư, mỗi mắt xích đều phải vận hành nhịp nhàng để biến ý chí chung thành hành động thống nhất. Ngoài khoảng cách địa lý giữa các cấp quản lý, là khoảng cách từ ý chí đến thực tiễn, từ chủ trương đến cuộc sống. Khoảng cách giữa ý chí phát triển và sức mạnh quốc gia chính là chất lượng của thể chế và năng lực tổ chức thực thi.

Ngoài khoảng cách địa lý giữa các cấp quản lý, còn có một khoảng cách lớn hơn: khoảng cách từ ý chí đến thực tiễn, từ chủ trương đến cuộc sống. Một quyết sách chỉ thực sự tạo ra sức mạnh khi được chuyển hóa thành hành động thống nhất trong toàn xã hội. Khoảng cách giữa ý chí và sức mạnh quốc gia chính là năng lực tổ chức.

Một quốc gia có thể sở hữu khát vọng lớn, có nguồn lực dồi dào và có sự đồng thuận xã hội, nhưng nếu thiếu năng lực tổ chức, những nguồn lực ấy khó có thể chuyển hóa thành sức mạnh phát triển. Thực tiễn cho thấy, điều quyết định không đơn giản là có bao nhiêu nguồn lực, còn là khả năng kết nối, phân bổ và sử dụng các nguồn lực ấy một cách hiệu quả.

Nhưng năng lực tổ chức không hình thành một cách tự nhiên. Đằng sau khả năng kết nối các nguồn lực là chất lượng của thể chế, hệ thống pháp luật và cơ chế vận hành của bộ máy nhà nước. Một chủ trương chỉ có thể đi vào cuộc sống khi được cụ thể hóa bằng quy định rõ ràng, phân công minh bạch, phân cấp hợp lý và trách nhiệm thực thi được xác định đầy đủ. Chính thể chế tạo nên khuôn khổ để mỗi cấp, mỗi ngành, mỗi tổ chức và mỗi người dân hiểu rõ vai trò của mình trong một mục tiêu chung. Theo nghĩa đó, hoàn thiện thể chế vừa là yêu cầu của quản trị quốc gia, vừa là quá trình tạo dựng năng lực tổ chức, giúp ý chí phát triển được chuyển hóa thành kết quả phát triển.

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025, triển khai công tác năm 2026 của Chính phủ và chính quyền địa phương ngày 8/1/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) nhấn mạnh yêu cầu “chuyển mạnh và thực chất từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển””. Tinh thần ấy đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản trị, trong đó bộ máy không chỉ thực hiện chức năng quản lý, điều hành mà còn phải tạo lập môi trường thuận lợi, khơi thông nguồn lực và tổ chức hiệu quả việc thực hiện các chủ trương, chính sách. Để thực hiện yêu cầu đó, điều cốt lõi chính là đổi mới phương thức điều hành và tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng một nền hành chính hiện đại, minh bạch và hiệu quả, tạo điều kiện để mọi nguồn lực xã hội được khơi thông và phát huy.

Nhìn từ những biến cố đã qua, có thể thấy sức mạnh Việt Nam biểu hiện ở tinh thần đoàn kết hay ý chí vượt khó, được quyết định bởi khả năng tổ chức những nguồn lực ấy thành hành động cụ thể: Từ một chủ trương đúng đến một chính sách hiệu quả; từ quyết sách ở Trung ương đến sự triển khai ở cơ sở; từ nguồn lực xã hội đến những kết quả phát triển thực chất.

Thực tiễn cũng cho thấy, sức mạnh đại đoàn kết không tự hình thành chỉ từ thiện chí của từng cá nhân. Để mỗi chủ trương đi vào cuộc sống, cần một cơ chế tổ chức đủ chặt chẽ để kết nối các chủ thể trong xã hội.

Trong tiến trình phát triển của đất nước, vai trò lãnh đạo, định hướng của Đảng là yếu tố quan trọng để quy tụ, tổ chức và phát huy những nguồn lực khác nhau trong xã hội hướng tới mục tiêu chung. Bởi trong một quốc gia hiện đại, sức mạnh của Nhân dân chỉ có thể trở thành sức mạnh phát triển khi được đặt trong một định hướng chiến lược đúng đắn, một hệ thống thể chế đồng bộ, ổn định và không ngừng được hoàn thiện và một cơ chế tổ chức đủ khả năng biến ý chí chung thành hành động chung. Sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc được tạo nên từ sự đồng thuận tự nhiên, và được củng cố thông qua việc xác định đúng mục tiêu phát triển, xây dựng chủ trương phù hợp và tổ chức thực hiện hiệu quả trong thực tiễn.

Vai trò lãnh đạo được thể hiện ở việc xác định mục tiêu phát triển, trong quá trình không ngừng đổi mới phương thức lãnh đạo, xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính trị, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên và tăng cường năng lực tổ chức thực hiện trong toàn bộ bộ máy. Khi năng lực lãnh đạo của Đảng được chuyển hóa thành chất lượng thể chế, hiệu lực quản lý của Nhà nước và hiệu quả hoạt động của cả hệ thống chính trị, các chủ trương phát triển mới có điều kiện đi vào cuộc sống một cách đồng bộ, tạo nên sức mạnh tổng hợp của quốc gia.

Từ đường lối, chủ trương của Đảng đến hoạt động lập pháp của Quốc hội nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho phát triển; từ việc tổ chức thực hiện của Chính phủ và chính quyền các cấp đến vai trò tập hợp, vận động Nhân dân của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội... mỗi thành tố đều giữ một vai trò trong quá trình biến ý chí chung thành hành động chung. Cùng với đó là sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp, người lao động và mỗi người dân trong quá trình tạo ra những giá trị mới cho xã hội. Đó chính là cách sức mạnh của một dân tộc được tổ chức thành năng lực phát triển.

Lòng tốt chỉ trở thành sức mạnh khi được kết nối

Trong mọi biến cố, điều xuất hiện sớm nhất thường không phải những kế hoạch ứng phó, mà là lòng tốt của con người. Một người dừng xe để giúp người gặp nạn, các nhóm thiện nguyện tình nguyện lên đường, doanh nghiệp gửi hàng hóa đến vùng khó khăn, người dân sẵn sàng nhường phần của mình cho người khác. Những hành động ấy diễn ra rất tự nhiên bởi chúng được nuôi dưỡng từ truyền thống tương thân tương ái đã bền bỉ trong đời sống của dân tộc.

Một cuộc khủng hoảng trên quy mô lớn đặt ra một yêu cầu khác. Lòng tốt, dù nhiều đến đâu, cũng có thể bị phân tán nếu mỗi người hành động theo cách riêng của mình. Một chuyến xe cứu trợ có thể đến nơi không còn thiếu. Một địa phương có thể nhận quá nhiều trong khi nơi khác vẫn chưa có. Một nguồn lực quý giá có thể chậm đi chỉ vì thiếu thông tin kết nối.

Lòng tốt có thể xuất hiện rất nhanh song sức mạnh chỉ xuất hiện khi lòng tốt được kết nối đúng người, đúng việc và đúng thời điểm.

Đại dịch COVID-19 là một minh chứng rõ nét. Bên cạnh lực lượng tuyến đầu, hàng triệu người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội đã tham gia hỗ trợ cộng đồng bằng nhiều hình thức khác nhau. Có những “chuyến xe nghĩa tình”, các “ATM gạo”, các gian hàng 0 đồng, những khoản quyên góp từ khắp mọi miền đất nước. Điều tạo nên giá trị không chỉ là quy mô của từng hoạt động, còn là khả năng để những nguồn lực ấy được điều phối, bổ sung cho nhau và đến đúng nơi đang cần nhất.

Đằng sau mỗi chuyến hàng, mỗi điểm hỗ trợ hay mỗi khoản đóng góp là vai trò kết nối của cả hệ thống. Nhà nước ban hành chủ trương và điều phối nguồn lực. Chính quyền cơ sở nắm chắc địa bàn, xác định đúng nhu cầu. Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức đoàn thể, doanh nghiệp và cộng đồng cùng tham gia huy động, phân phối và hỗ trợ. Mỗi lực lượng đảm nhận một phần việc khác nhau nhưng đều hướng về cùng một mục tiêu.

Khi đó, lòng tốt không còn là những nghĩa cử riêng lẻ. Nó trở thành một nguồn lực xã hội có khả năng tạo ra hiệu quả lớn hơn nhiều lần so với tổng số những đóng góp cá nhân. Đó chính là một biểu hiện của đại đoàn kết trong xã hội hiện đại. Sức mạnh đại đoàn kết tạo dấu ấn với nhiều người cùng sẵn sàng sẻ chia, là khả năng để những sự sẻ chia ấy gặp nhau trong một cơ chế phối hợp thống nhất.

Trong xã hội hiện đại, tinh thần đại đoàn kết được thể hiện trong những thời điểm đất nước đối mặt với khó khăn. Giá trị lớn hơn của đại đoàn kết là khả năng tạo ra sự đồng thuận trong những mục tiêu phát triển dài hạn. Khi người dân, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và bộ máy nhà nước cùng chia sẻ một định hướng chung, nguồn lực của xã hội sẽ được huy động giúp vượt qua khủng hoảng, là nguồn lực để kiến tạo tương lai.

Sức mạnh chỉ trở thành năng lực quốc gia khi xã hội biết tổ chức và kết nối những nguồn lực khác nhau thành hành động chung.

Có những tình huống mà thời gian không cho phép con người chờ đợi một kế hoạch hoàn chỉnh. Khi ấy, sức mạnh của Nhân dân và năng lực tổ chức của hệ thống phải xuất hiện gần như cùng một lúc. Ví dụ cụ thể là những gì đã diễn ra sau vụ sập cầu Phong Châu, Phú Thọ.

Khi sức mạnh Nhân dân được tổ chức thành năng lực xã hội

Trong mọi tình huống khẩn cấp, điều xuất hiện đầu tiên thường không phải là một mệnh lệnh, mà là phản ứng của con người. Khi chứng kiến đồng bào gặp nạn, người dân sẵn sàng lao vào dòng nước, nhường chỗ an toàn, hỗ trợ người bị thương hay tìm mọi cách cứu giúp trong khả năng của mình. Đó là phản xạ tự nhiên của một cộng đồng được nuôi dưỡng bằng tinh thần trách nhiệm và sự sẻ chia. Song phản ứng đầu tiên không đồng nghĩa với khả năng giải quyết một thảm họa.

Sức mạnh của Nhân dân tạo nên phản ứng đầu tiên. Năng lực tổ chức của xã hội tạo nên khả năng duy trì và mở rộng hành động.

Sáng 9/9/2024, khi cầu Phong Châu bắc qua sông Hồng bất ngờ sập trong mưa lũ, những người dân ở khu vực hạ lưu là lực lượng đầu tiên lao ra ứng cứu. Anh Ngô Văn Khanh cùng những người đi thuyền lập tức tiến về khu vực có người gặp nạn. Không ai chờ một mệnh lệnh. Không ai được phân công trước. Trong khoảnh khắc ấy, điều thôi thúc họ chỉ là ý nghĩ phải cứu người.

Khi quy mô sự cố vượt quá khả năng của từng cá nhân, một năng lực khác nhanh chóng được kích hoạt. Các lực lượng quân đội, công an, y tế, cứu hộ cứu nạn và chính quyền địa phương đồng thời triển khai lực lượng. Sở chỉ huy được thiết lập. Thông tin được cập nhật liên tục. Nhiệm vụ được phân công. Phương tiện được huy động. Việc tìm kiếm, cứu nạn và hỗ trợ người dân được tổ chức theo một kế hoạch thống nhất.

Trong những tình huống như vậy, các lực lượng vũ trang, chính quyền địa phương và các lực lượng chuyên trách ngoài thực hiện nhiệm vụ ứng cứu, còn đóng vai trò tổ chức, dẫn dắt và kết nối các nguồn lực xã hội, bảo đảm mỗi hành động cứu giúp được đặt trong một tổng thể thống nhất.

Hai quá trình ấy diễn ra gần như đồng thời nhưng đảm nhận những vai trò khác nhau. Người dân tạo nên phản ứng đầu tiên bằng trách nhiệm và tình người. Các lực lượng trong xã hội tạo nên khả năng huy động, điều phối và duy trì hoạt động cứu hộ trong điều kiện phức tạp.

Để sự phối hợp ấy diễn ra hiệu quả cần tinh thần trách nhiệm của từng lực lượng, một khuôn khổ pháp lý rõ ràng, cơ chế chỉ huy thống nhất và quy trình phối hợp đã được chuẩn bị từ trước. Chính những yếu tố đó giúp các nguồn lực không bị chồng chéo, thông tin được thông suốt và các quyết định được triển khai nhanh chóng trong những tình huống khẩn cấp. Đây cũng là một biểu hiện cụ thể của năng lực thể chế trong quản trị quốc gia hiện đại.

Chính sự kết hợp ấy tạo nên năng lực ứng phó của một quốc gia. Lòng dũng cảm của mỗi cá nhân chỉ có thể phát huy trọn vẹn giá trị khi được đặt trong một cơ chế phối hợp thống nhất giữa người dân, chính quyền, lực lượng chuyên trách, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội.

Nhìn từ cầu Phong Châu có thể thấy, đại đoàn kết vừa là giá trị tinh thần, vừa là năng lực tổ chức của xã hội. Đó cũng là nền tảng để đất nước ứng phó hiệu quả trước những tình huống khẩn cấp, tạo dựng lợi thế phát triển bền vững trong những ngày bình thường.

Năng lực tổ chức ấy được nhìn thấy, phát hiện trong những thời điểm đất nước đối diện với thử thách. Trong phát triển kinh tế, xây dựng hạ tầng, chuyển đổi số hay hội nhập quốc tế, cùng một nguyên lý vẫn giữ vai trò quyết định: biến một mục tiêu chung thành sự tham gia của nhiều chủ thể, biến nguồn lực riêng lẻ thành sức mạnh tổng hợp.

Một dự án quốc gia muốn thành công cần sự phối hợp giữa Nhà nước trong hoạch định chính sách, doanh nghiệp trong đầu tư sáng tạo, người dân trong tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển. Đó chính là biểu hiện của năng lực tổ chức trong thời bình. Cuối cùng, mọi cơ chế tổ chức chỉ có ý nghĩa khi giúp một con người được bảo vệ tốt hơn, một cộng đồng được kết nối tốt hơn và một đất nước phát triển mạnh mẽ hơn.

Từ năng lực ứng phó đến năng lực phát triển

Những biến cố lớn luôn là phép thử rõ nhất đối với sức mạnh của một quốc gia. Trong những thời điểm ấy, khả năng huy động con người, kết nối nguồn lực và tổ chức hành động quyết định tốc độ ứng phó cũng như khả năng vượt qua khủng hoảng. Giá trị của năng lực tổ chức không chỉ được đo trong những ngày có thiên tai, dịch bệnh hay sự cố khẩn cấp.

Một xã hội biết phối hợp hiệu quả trong cứu hộ cũng sẽ có nhiều khả năng phối hợp hiệu quả trong phát triển. Một hệ thống có thể huy động nguồn lực nhanh khi đối mặt với khủng hoảng cũng có thể huy động trí tuệ, nguồn vốn, khoa học công nghệ và sức sáng tạo của con người cho những mục tiêu dài hạn. Một cộng đồng biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng trong lúc khó khăn cũng sẽ tạo nên nền tảng niềm tin để cùng xây dựng đất nước trong những ngày bình thường.

Giá trị của năng lực tổ chức được kiểm chứng trong những thời điểm khẩn cấp. Trong phát triển đất nước, cùng một nguyên lý ấy tiếp tục phát huy tác dụng. Chương trình chuyển đổi số quốc gia, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, phát triển hạ tầng giao thông chiến lược hay triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia đều đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều cấp, nhiều ngành và sự tham gia của doanh nghiệp, người dân. Một quyết sách chỉ tạo ra kết quả khi được kết nối với nguồn lực tài chính, khoa học - công nghệ, đội ngũ thực thi và sự đồng thuận xã hội.

Trong quá trình đó, thể chế giữ vai trò kết nối giữa quyết sách và thực tiễn. Pháp luật tạo ra khuôn khổ hành động, cơ chế phối hợp bảo đảm sự vận hành thống nhất, còn bộ máy thực thi quyết định tốc độ và chất lượng chuyển hóa chính sách thành kết quả. Vì vậy, nâng cao năng lực phát triển là huy động thêm nguồn lực, không ngừng hoàn thiện thể chế để mọi nguồn lực được giải phóng, kết nối và sử dụng hiệu quả.

Khi mỗi chủ thể thực hiện đúng vai trò của mình trong một cơ chế thống nhất, những nguồn lực vốn phân tán mới được chuyển hóa thành động lực phát triển. Điều đó cho thấy năng lực tổ chức quyết định khả năng ứng phó với khủng hoảng, quyết định tốc độ và chất lượng phát triển của một quốc gia trong thời bình.

Việc triển khai Đề án 06 với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư cho thấy điều quyết định ở chỗ phải xây dựng một hệ thống dữ liệu lớn, tăng cường khả năng kết nối giữa các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp để dữ liệu phục vụ người dân và hoạt động quản trị. Khi các thiết chế cùng vận hành trong một cơ chế thống nhất, hiệu quả quản trị được nâng lên và chi phí xã hội được giảm xuống.

Đó là lý do nhiều nghiên cứu quốc tế của OECD và UNDP đều cho thấy năng lực phát triển của một quốc gia không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực kinh tế hay trình độ công nghệ, mà còn gắn chặt với chất lượng thể chế, hiệu quả quản trị, khả năng phối hợp giữa các chủ thể trong xã hội và mức độ tin cậy giữa con người với nhau. OECD nhiều lần nhấn mạnh rằng chất lượng thể chế và năng lực thực thi chính sách quyết định việc một quốc gia có thể chuyển hóa nguồn lực thành kết quả phát triển hay không. Trong khi đó, UNDP coi quản trị hiệu quả, sự tham gia của người dân và niềm tin xã hội là những nền tảng để huy động các nguồn lực cho phát triển bền vững. Khi các thiết chế vận hành đồng bộ, thông tin được chia sẻ thông suốt và các nguồn lực được kết nối hiệu quả, chi phí xã hội giảm xuống, năng suất được nâng lên, khả năng đổi mới sáng tạo được mở rộng và sức chống chịu của nền kinh tế trước các biến động cũng được tăng cường.

Nhìn từ những gì đã diễn ra trong các biến cố gần đây có thể thấy, điều đáng quý nhất không chỉ là việc đất nước đã vượt qua một thử thách cụ thể. Quan trọng hơn là mỗi lần thử thách đều để lại những kinh nghiệm về tổ chức, điều phối và phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và người dân. Chính những kinh nghiệm ấy, nếu tiếp tục được hoàn thiện và duy trì, sẽ trở thành một nguồn lực phát triển lâu dài.

Một quốc gia mạnh biết huy động sức dân khi đất nước gặp khó khăn, và tổ chức sức dân thành động lực phát triển trong những ngày bình thường. Đó mới là biểu hiện đầy đủ của năng lực quản trị quốc gia hiện đại.

Năng lực ấy không phải là kết quả của những giải pháp ngắn hạn, mà được hình thành qua quá trình không ngừng đổi mới tư duy lãnh đạo, hoàn thiện thể chế, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước và phát huy vai trò của cả hệ thống chính trị. Chính quá trình đó tạo nền tảng để sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc được tổ chức, kết nối và chuyển hóa thành năng lực phát triển bền vững của đất nước.

Bởi năng lực tổ chức không đơn giản là giúp một quốc gia vượt qua những thời điểm bất thường, còn quyết định khả năng biến những nguồn lực bình thường thành những thành quả phát triển phi thường. Đây cũng là bước chuyển tiếp theo trong hành trình đi tìm cội nguồn sức mạnh Việt Nam. Bởi sau mỗi biến cố, điều quan trọng không phải là đất nước đã vượt qua như thế nào, mà còn là những gì còn được giữ lại để trở nên mạnh hơn trong tương lai. Đó là câu hỏi mở ra Kỳ IV: Điều còn lại sau mỗi biến cố.

(còn nữa)