Đền Trần Thương – Không gian tôn kính lịch sử, di sản và đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn'

Di tích quốc gia đặc biệt mang dấu ấn hậu cần quân sự

Đền Trần Thương là một trong ba ngôi đền lớn trong cả nước thờ Trần Quốc Tuấn, tức Hưng Đạo Đại Vương, vị anh hùng kiệt xuất của dân tộc Việt Nam. Theo truyền thuyết dân gian, trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai năm 1285, nhận thấy địa thế nơi đây hiểm yếu, thuận lợi cả đường thủy lẫn đường bộ, có thể từ sông Châu thông ra sông Hồng, ngược lên Thăng Long hoặc xuôi ra biển, Hưng Đạo Đại Vương đã cho lập hệ thống kho lương phục vụ kháng chiến. Trong đó, vị trí ngôi đền ngày nay được cho là kho lương chính, giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với hậu cần quân đội nhà Trần.

Mặc dù sử sách chính thống chưa ghi chép cụ thể về hệ thống kho lương tại khu vực này, song truyền thuyết dân gian cùng những dấu tích khảo cổ học được phát hiện quanh Đền Trần Thương như mảnh gốm, sứ men nâu, men đen, vàng ngà mang phong cách nghệ thuật gốm thời Trần, nhiều vỏ chóe hoa than… đã góp phần củng cố thêm giả thuyết về vai trò lịch sử của vùng đất này. Chính sự đan xen giữa lịch sử, truyền thuyết và tín ngưỡng đã tạo nên chiều sâu văn hóa đặc biệt cho Đền Trần Thương, khiến di tích không chỉ là nơi thờ tự mà còn là “ký ức sống” của một giai đoạn lịch sử hào hùng.

Với những giá trị nổi bật đó, năm 1989, Đền Trần Thương được xếp hạng Di tích Lịch sử văn hóa cấp Quốc gia; Đến năm 2015, tiếp tục được xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt. Đây không chỉ là niềm tự hào của nhân dân xã Trần Thương mà còn là minh chứng cho sự ghi nhận của Nhà nước đối với giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh của di tích.

Trên nền tảng di tích, Lễ hội Phát lương Đức Thánh Trần được phục dựng và duy trì từ năm 2009, nhanh chóng trở thành lễ hội lớn diễn ra vào dịp đầu Xuân, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương. Lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng mà còn góp phần quảng bá hình ảnh Đền Trần Thương, đưa di tích trở thành điểm nhấn quan trọng trong bản đồ du lịch tâm linh của tỉnh Ninh Bình.

Ông Nguyễn Anh Chức – Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình khẳng định, Lễ hội Phát lương Đền Trần Thương là lễ hội lớn của tỉnh, do đó công tác tổ chức phải được chuẩn bị cụ thể, kỹ lưỡng và chu đáo. UBND tỉnh đã chỉ đạo giao UBND xã Trần Thương chủ trì tổ chức; Sở Văn hóa và Thể thao cùng các sở, ngành liên quan phối hợp hỗ trợ chuyên môn, thẩm định kịch bản, nghi lễ, chương trình nghệ thuật; đồng thời tăng cường quản lý các hoạt động dịch vụ, bảo đảm an ninh trật tự, an toàn giao thông và phòng, chống cháy nổ trong suốt thời gian diễn ra lễ hội.

Sự "vào cuộc" đồng bộ của chính quyền các cấp đã góp phần quan trọng để lễ hội vừa giữ được bản sắc truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu tổ chức lễ hội văn minh, an toàn trong bối cảnh lượng du khách ngày càng tăng.

Đây là năm đầu tiên lễ hội cấp quốc gia được tổ chức trong điều kiện sáp nhập đơn vị hành chính mới. Ban Tổ chức đã chuẩn bị 170.000 túi lương để phát cho nhân dân và du khách tại 19 điểm quanh khu vực đền.

Trước đó, tại Hội nghị triển khai công tác bảo đảm an ninh, trật tự Lễ khai hội Xuân Tam Chúc và Lễ phát lương Đền Trần Thương năm 2026, Đại tá Lê Văn Tuấn - Phó Giám đốc Công an tỉnh yêu cầu lãnh đạo, chỉ huy, CBCS các đơn vị tham gia phương án bảo đảm ANTT, TTATGT cho Lễ hội phải tập trung lãnh đạo, chỉ đạo và triển khai thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ được giao.

Quá trình thực hiện nhiệm vụ, lãnh đạo, chỉ huy, CBCS phải nêu cao tinh thần trách nhiệm, chấp hành nghiêm túc quy chế, quy trình công tác, Điều lệnh CAND và mệnh lệnh của cấp trên, có thái độ văn minh, lịch sự. Lãnh đạo, chỉ huy, CBCS phải trang bị đầy đủ công cụ, phương tiện trong khi thi hành nhiệm vụ. Chú trọng làm tốt công tác tuần tra, kiểm soát xử lý nghiêm các tình huống liên quan đến ANTT, TTATGT, quyết tâm bảo đảm tốt ANTT Lễ hội và các hoạt động trong thời gian diễn ra Lễ hội.

Phó Giám đốc Công an tỉnh cũng đề nghị UBND phường Tam Chúc, xã Trần Thương thường xuyên phối hợp chặt chẽ với lực lượng Công an trong công tác đảm bảo ANTT, TTATGT; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, thường xuyên thông báo rộng rãi phương thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật, các quy định của pháp luật về TTATGT, trật tự công cộng, an toàn PCCC, nội quy, quy định để nhân dân, du khách nắm được và tự giác chấp hành nghiêm túc, từ đó tạo ấn tượng tốt đẹp về mảnh đất và con người Ninh Bình giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, văn minh, mến khách.

Giữ lễ hội đúng bản chất để di sản sống cùng cộng đồng

Theo ông Lê Đức Nhượng – Chủ tịch UBND xã Trần Thương, lễ hội mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện ước vọng cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đời sống nhân dân ấm no, hạnh phúc và bình yên. Đây cũng là dịp để tri ân công đức của Đức Thánh nhân Trần Quốc Tuấn, giáo dục truyền thống yêu nước và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Ông Phạm Hải Hưng – Thủ nhang Đền Trần Thương cho biết, điều cốt lõi khi tổ chức lễ hội là phải giữ được bản chất truyền thống, sự tôn nghiêm và ý nghĩa nguyên gốc của nghi lễ. Lễ hội Phát lương không đơn thuần là hoạt động phát lộc đầu năm mà xuất phát từ tích phát lương quân nhu thời Trần, gắn với tư duy chiến lược và vai trò hậu cần trong kháng chiến chống ngoại xâm. Việc phát lương ngày nay mang ý nghĩa biểu trưng, gửi gắm ước vọng về sự đủ đầy, an lành, đoàn kết và chia sẻ trong cộng đồng.

“Lộc của Đức Thánh Trần trước hết nằm ở cái tâm. Người về lễ hội cần giữ sự thành kính, trang nghiêm, không chen lấn, không tranh giành, không cầu xin vụ lợi. Khi hiểu đúng bản chất, hành xử đúng mực thì lễ hội mới thực sự bền vững và có giá trị lâu dài”, ông Phạm Hải Hưng chia sẻ.

Trong Lễ hội năm 2026, nhà đền tiếp tục phối hợp chặt chẽ với chính quyền và Ban Tổ chức để thực hiện đầy đủ các nghi lễ truyền thống như Lễ nhập hạt xin ấn, Lễ rước nước, Lễ nhập lương, Nghi lễ rước lương và phát lương, Lễ tạ theo đúng kịch bản đã được thẩm định. Việc tuân thủ nghiêm ngặt nghi lễ không chỉ nhằm giữ gìn sự linh thiêng của di tích mà còn thể hiện trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với di sản cha ông để lại.