Đền Bạch Mã – Dấu vó ngựa trắng từ mạch nguồn Lam Giang đến mùa Xuân khát vọng

Theo dấu Bạch Mã về miền sử cũ bên dòng sông Lam

Người Nghệ từ bao đời vẫn truyền nhau câu: “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng” để nói về bốn ngôi đền linh thiêng bậc nhất xứ Nghệ. Trong đó, đền Bạch Mã được xem là một trong “tứ linh” là điểm tựa tâm linh quan trọng, nơi hội tụ niềm tin, sự thành kính và lòng biết ơn với tiền nhân.

Trong những ngày đầu Xuân Bính Ngọ - Bên dòng sông Lam xanh hiền hòa, sự tích về vị Tướng quân Phan Đà được người dân trong và ngoài địa phương nhắc đến như để nhắc nhớ về truyền thống giữ nước, giữ làng của cha ông, đồng thời gửi gắm niềm tin vào những điều tốt lành, bình yên trong năm mới.

Theo sử cũ, đền phả và truyền thuyết ở Thanh Chương cho biết: Tướng quân Phan Đà được sinh ra trong một gia đình nghèo làm nghề chài lưới, từ nhỏ là cậu bé thông minh, có tài võ nghệ, càng lớn thì thân hình càng cường tráng, vạm vỡ. Khi có giặc ngoại xâm, Phan Đà đã tập hợp nghĩa quân ngày đêm luyện tập, sẵn sàng ra trận.

Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn ở Thanh Hóa, sau đó đưa quân về đóng tại vùng Trà Lân, Nghệ An để lập căn cứ, xây dựng nghĩa quân chống giặc Minh. Nghe theo tiếng gọi, Phan Đà đã đưa toàn bộ nghĩa quân của mình gia nhập và sau đó lập được nhiều công lớn.

Ông Hoàng Kim Bình (72 tuổi), Phó thủ nhang tại đền Bạch Mã – người có hơn 15 năm trông coi đền kể lại: theo sử kể lại Tướng quân Phan Đà ngày trước cưỡi ngựa trắng phá tan nhiều đồn địch, đi đến đâu là quân địch lại khiếp sợ bỏ chạy. Tương truyền, Phan Đà là vị tướng mưu lược dũng cảm “Xông vào trận mạc như xông vào chỗ không người” làm cho địch nhiều phen khiếp sợ. Trong một lần cải trang sang sông nắm tình hình của giặc, Phan Đà ghé vào buổi hát hội do dân làng tổ chức thì bị lộ. Một mình ông “tả xung hữu đột” với quân thù và bị chém trọng thương. Con ngựa trắng đã khôn ngoan phá vòng vây mang theo chủ tướng bị thương bơi qua sông trở về căn cứ và khi về đến căn cứ thì Phan Đà tắt thở. Ngựa bạch mã về đến đại bản doanh một mình nhuốm màu đỏ vì máu của Tướng quân Phan Đà, Lê Lợi cùng nghĩa quân đi theo dấu ngựa đến nơi thì nơi Phan Đà ngã xuống đã thành một ngôi mộ lớn.

Nơi khói hương neo lại những câu chuyện linh thiêng

Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi vua, xét công lao to lớn của Phan Đà đã sắc phong cho ông làm “Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần”, đồng thời cấp tiền, giao cho quan sở tại xây dựng ngôi đền, được liệt vào hàng “Điển lễ Quốc tế”, nghĩa là tế lễ theo nghi thức nhà nước do quan triều đình làm chủ tế. Về sau, các triều đại phong kiến đã tiếp tục sắc phong hơn 100 đạo sắc và gia phong là Thượng Thượng Thượng Đẳng tối linh tôn thần. Từ ngàn xưa, đền Bạch Mã nổi tiếng linh thiêng, khi người xe qua đây, kể cả quan lại cũng phải dừng lại cất mũ nón vái lạy. Ngày nay, dân làng vẫn truyền tai nhau câu chuyện vào dịp giỗ thần đền (13/6 Âm lịch), trời sẽ có mưa, gọi là mưa rửa đền.

Không chỉ là ngôi đền linh thiêng, đền Bạch Mã còn là một công trình kiến trúc có giá trị lịch sử văn hóa đặc biệt, có kiến trúc độc đáo. Công trình được xây dựng bằng gỗ, gồm có Tam Quan, Nghi Môn, Thượng điện, Trung điện, Hạ điện, Tả vu và Hữu vu với nhiều kiến trúc độc đáo….

Từ vó ngựa năm xưa mở lối mùa Xuân mới

Ngày 24/3/1994, Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ VH, TT&DL) đã có quyết định xếp hạng đền Bạch Mã là “Di tích lịch sử văn hóa - Kiến trúc nghệ thuật” cấp Quốc gia. Hàng năm, đền Bạch Mã được hỗ trợ kinh phí để tu sửa, tôn tạo; khôi phục lễ hội nhằm bảo vệ và phát huy tốt giá trị của di tích. Cứ mỗi dịp đầu Xuân, Lễ hội đền Bạch Mã được tổ chức với nhiều nghi lễ và phần hội nhiều trò chơi dân gian thu hút hàng vạn người dân khắp các tỉnh thành trên cả nước về dự. Năm 2019, Lễ hội Đền Bạch Mã (Thanh Chương, Nghệ An) được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Ông Đặng Huy Biền – Trưởng phòng Văn hóa xã Kim Bảng cho biết, xã đã lập quy hoạch mở rộng đền Bạch Mã về phía trước để hàng năm có điều kiện tổ chức Lễ hội đền Bạch Mã (ngày 9 và 10/2 Âm lịch). Từ ngày vận hành chính quyền địa phương hai cấp, xã cũng đã xác định chuỗi liên kết trong hoạt động du lịch gắn liền với di tích lịch sử văn hoá của địa phương. Trong đó như đền Bạch Mã, khu du lịch HDT, khu du lịch đảo chè, Cửa khẩu Thanh Thủy… sẽ là những điểm đến trong chuỗi du lịch sinh thái gắn liền lịch sử tâm linh.

Bà Phan Thị Anh – Trưởng phòng Quản lý di sản – Sở Văn hóa Thể Thao và Du lịch Nghệ An chia sẻ, đền Bạch Mã là một ngôi đền linh thiêng và giàu giá trị văn hóa lịch sử. Mới đây, ngày 25/6/2025, UBND tỉnh Nghệ An đã có Quyết định phê duyệt Quy hoạch chi tiết tỷ lệ Cụm di tích lịch sử văn hóa Tướng quân Phan Đà. Theo đó, cụm di tích lịch sử Văn hóa tướng quân Phan Đà được quy hoạch thành 3 khu gồm: Khu di tích đền Bạch Mã; Khu di tích Phủ Ngoại (nơi thờ tự gia đình) và Khu Mồ Cả (nơi an nghỉ của tướng quân Phan Đà).

Trong sắc Xuân, tiếng trống hội rộn ràng và hương khói lan tỏa nơi đền thiêng Bạch Mã, lịch sử không nằm yên trong sử sách, mà tiếp tục chảy trong tâm thức người Nghệ hôm nay. Từ dấu vó ngựa trắng của tướng quân Phan Đà năm xưa đến những bước chân hành hương đầu năm nay, mạch nguồn truyền thống ấy vẫn âm thầm bồi đắp niềm tin, tiếp sức cho khát vọng phát triển của vùng đất giàu lịch sử và nghĩa tình. Để mỗi mùa Xuân đi qua, người ta không chỉ cầu mong những điều tốt lành, mà còn nhắc nhau gìn giữ và trao truyền những giá trị bền vững đã làm nên hồn cốt xứ Nghệ.