Đề xuất của Thanh tra Chính phủ sau khi thanh tra công tác khai thác cát tại 3 tỉnh, thành: Cần có chế tài xử lý hành vi khai thác mỏ không đạt công suất được cấp
(PLVN) - Ngày 16/10/2026, Thanh tra Chính phủ (TTCP) có Thông báo kết luận thanh tra 3827/TT-TTCP về công tác quản lý, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng (VLXD) tại Cần Thơ, An Giang và Cà Mau.
Một nội dung được TTCP chỉ ra là trong khi thiếu VLXD phục vụ các dự án cao tốc trọng điểm ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng một số mỏ vẫn còn trữ lượng lớn chưa khai thác, ảnh hưởng đến nguồn cung vật liệu và tiến độ thi công các dự án.
Theo KLTT, cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1 dài khoảng 188km, gồm 4 dự án thành phần (DATP). Theo chủ trương đầu tư được Quốc hội phê duyệt, dự án dự kiến cơ bản hoàn thành toàn tuyến trong năm 2026 và đưa vào khai thác đồng bộ năm 2027. Cùng với cao tốc Cần Thơ - Cà Mau, 2 dự án cần khoảng 41 triệu m³ cát để phục vụ thi công, đòi hỏi các địa phương phải cấp phép mỏ, tổ chức khai thác, vận chuyển đến công trường theo tiến độ.
Tuy nhiên, theo KLTT, đến 30/6/2026, DATP 4 cao tốc này còn khoảng 1,566 triệu m³ cát chưa xác định được nguồn cung. Trong khi đó, một số mỏ cát được cấp theo cơ chế đặc thù để phục vụ chính dự án này vẫn còn khoảng 5,1 triệu m³ chưa khai thác.
Theo KLTT, trữ lượng cát được cấp tại các mỏ đáp ứng nhu cầu còn thiếu của DATP4. Về phía UBND TP Cần Thơ và một số nhà thầu, báo cáo cát tại một số mỏ có chất lượng thấp, trong khi mỏ MS04 (nơi có trữ lượng được cấp lớn nhất), lại có năng lực khai thác hạn chế. 6 tháng đầu năm 2026, mỏ này chỉ khai thác được hơn 74.000m³ cát, tương đương 10% công suất khai thác cả năm (725.000m³).
Theo báo cáo của các địa phương được nêu trong KLTT, trường hợp sản lượng khai thác không đủ phục vụ DATP 4, có thể điều chuyển cát từ các mỏ ở địa phương khác đã cung cấp đủ cho dự án được giao nhưng vẫn còn trữ lượng chưa khai thác. Ngày 17/7/2026, khi làm việc với đoàn thanh tra, Cần Thơ báo cáo địa phương đã xác định được nguồn cung cho khoảng 1,566 triệu m³ cát còn thiếu.
3827/TT-TTCP. (Ảnh: Thành Trung)
Dù nguồn cung đã được xác định bổ sung, KLTT đánh giá vẫn còn bất cập trong quá trình đưa cát từ các mỏ đến công trường, như trường hợp mỏ MS05 do TCty Xây dựng công trình giao thông 5 khai thác. DN được cấp trữ lượng 650.000m³ cát phục vụ dự án cao tốc. Tuy nhiên, đến khi hết thời hạn khai thác, tổng khối lượng cát đã khai thác chỉ 1.459m³, tương đương 0,23%.
Tình trạng khai thác không hết trữ lượng cũng xảy ra tại mỏ MS12 của TCty Xây dựng Trường Sơn. DN khai thác được hơn 419.000m³ trong tổng số 628.000m³ cát được cấp, đạt khoảng 66,8%.
Tại mỏ MS03, TCty Xây dựng số 1 được cấp trữ lượng hơn 1,27 triệu m³ nhưng mới khai thác 760.042m³ (khoảng 59,6%). DN dừng khai thác mỏ này từ 10/3/2026, trong khi thời hạn được phép khai thác còn đến 30/6/2026.
TTCP xác định cả 3 mỏ này đều khai thác không bảo đảm công suất hoặc không hết trữ lượng được cấp, dẫn đến thiếu hụt nguồn cát cho DATP 4, ảnh hưởng tiến độ chung của dự án.
Theo KLTT, việc quản lý, gia hạn thời gian khai thác mỏ tại địa phương cũng có những tồn tại. Năm 2023, UBND tỉnh Sóc Trăng cũ không cấp được mỏ vật liệu nào phục vụ cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, ảnh hưởng đến tiến độ cung ứng vật liệu.
Với hai mỏ MS05 và MS12, Sóc Trăng không gia hạn, kéo dài thời gian khai thác theo quy định để các nhà thầu tiếp tục khai thác phục vụ dự án. Hệ quả là khi hết thời hạn, mỏ MS05 vẫn còn khoảng 648.000m³ cát chưa khai thác, mỏ MS12 cũng còn 208.000m³.
TTCP xác định việc không gia hạn, kéo dài thời gian khai thác đã ảnh hưởng nguồn cung cát và tiến độ thi công DATP 4. Trách nhiệm thuộc UBND tỉnh Sóc Trăng, Sở TN&MT (nay là Sở NN&MT) cùng các tổ chức, cá nhân liên quan theo từng thời kỳ.
Ở khâu điều phối, UBND tỉnh An Giang cũng bị chỉ ra chậm điều chỉnh bản xác nhận để chuyển khoảng 404.000m³ cát từ 1 mỏ trên sông Hậu sang phục vụ DATP 4.
Trước những tồn tại trên, TTCP kiến nghị Bộ Xây dựng, Bộ Công Thương và các địa phương bảo đảm nguồn vật liệu phục vụ thi công các dự án trọng điểm, quan trọng quốc gia; nâng cao hiệu quả quản lý khoáng sản, không để xảy ra hành vi lợi dụng, trục lợi chính sách. TTCP yêu cầu các địa phương tiếp tục rà soát, làm rõ tính chất, mức độ, hậu quả và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân liên quan để xử lý các sai phạm theo quy định.
TTCP cũng kiến nghị Bộ Công Thương hướng dẫn các địa phương xử lý những mỏ đã hết thời hạn khai thác nhưng chưa khai thác hết trữ lượng được cấp. Đề nghị Bộ Công Thương rà soát, nghiên cứu báo cáo cấp có thẩm quyền bổ sung chế tài xử phạt với hành vi khai thác khoáng sản không đạt công suất được cấp, nhằm có cơ sở pháp lý xử lý những trường hợp vi phạm, phù hợp với quy định pháp luật về địa chất và khoáng sản.
Theo KLTT, tồn tại tương tự cũng diễn ra ở nguồn đá phục vụ thi công. Theo báo cáo, tính đến 30/6/2026, cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng cần khoảng 5,7 triệu m³ đá. Trong đó, hơn 2,5 triệu m³ chưa xác định được nguồn cung. Cao tốc Cần Thơ - Cà Mau cũng cần khoảng 3 triệu m³ đá, trong đó còn khoảng 350.000m³ chưa xác định được nguồn.
Như vậy, tại thời điểm báo cáo, 2 dự án còn khoảng 2,85 triệu m³ đá chưa xác định được nguồn cung. Tuy nhiên, KLTT cho thấy có lượng vật liệu đã được phân bổ nhưng chưa được vận chuyển đến công trường. TTCP yêu cầu Cần Thơ chỉ đạo các đơn vị liên quan đôn đốc nhà thầu thi công sớm tiếp nhận, vận chuyển lượng đá đã được phân bổ, điều phối nhưng còn tồn kho trên bãi tại mỏ Núi Dài, tỉnh An Giang.
UBND TP Cần Thơ và UBND tỉnh An Giang còn bị xác định chưa công bố giá vật liệu tại các mỏ khai thác theo cơ chế đặc thù theo quy định và chỉ đạo của Thủ tướng. Việc chậm công bố giá ảnh hưởng đến quản lý, kiểm soát giá, xác định chi phí, thanh quyết toán, tổ chức cung ứng vật liệu cho các dự án.