Để pháp luật thực sự đến với người dân

Tuyên truyền xong không có nghĩa là người dân đã hiểu

Thanh Hóa hiện có diện tích hơn 11.114 km2, dân số khoảng 4,32 triệu người, với 166 đơn vị hành chính cấp xã. Trong đó có 78 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, 57 xã khu vực III. Không gian địa lý và điều kiện dân cư đa dạng khiến nhu cầu tiếp cận pháp luật giữa các khu vực cũng có sự khác biệt rõ rệt.

Nếu ở đô thị, người dân có thể quan tâm nhiều đến đất đai, nhà ở, kinh doanh, môi trường hay thủ tục hành chính, thì tại miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhu cầu lại gắn chặt với những vấn đề rất đời thường như đất đai, sinh kế, hôn nhân và gia đình, phòng chống tảo hôn, hòa giải ở cơ sở, an sinh xã hội...

Sự khác biệt đó đặt ra một yêu cầu không mới nhưng ngày càng rõ: PBGDPL không thể chỉ làm theo một cách thức chung cho mọi địa bàn, mọi nhóm đối tượng.

Theo ông Mai Xuân Bình - Giám đốc Sở Tư pháp Thanh Hóa, từ thực tiễn của địa phương, công tác PBGDPL cần chuyển từ cách làm mang tính đại trà sang “đúng đối tượng, đúng địa bàn, đúng nhu cầu”, nhất là tại các xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Đằng sau yêu cầu đó là một thay đổi quan trọng hơn về tư duy. Thay vì “tuyên truyền những gì mình có”, hoạt động PBGDPL phải hướng đến “cung cấp những gì người dân cần”. Bởi đưa pháp luật đến với người dân không đơn thuần là chuyển tải thông tin, phát hành tài liệu hay tổ chức một cuộc tuyên truyền.

Điều quan trọng là người dân phải hiểu mình có quyền gì, nghĩa vụ gì, biết tìm kiếm thông tin pháp lý ở đâu và có thể vận dụng pháp luật để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Đây cũng chính là nơi bộc lộ một nghịch lý: một hoạt động có thể hoàn thành đầy đủ về mặt hình thức nhưng chưa chắc đã tạo ra hiệu quả thực chất.

“Một cuộc tuyên truyền có thể thu hút hàng trăm người tham dự, nhưng chưa chắc tất cả đều hiểu. Tương tự, số lượng tài liệu được phát hành nhiều cũng không đồng nghĩa người dân đã đọc, hiểu và biết áp dụng vào những tình huống cụ thể.

Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là đã tổ chức bao nhiêu cuộc tuyên truyền, phát hành bao nhiêu tài liệu, mà là những hoạt động đó có tạo ra sự chuyển biến trong nhận thức, hành vi và ý thức tuân thủ pháp luật của người dân hay không”, ông Bình phân tích.

Những “rào cản” từ vùng biên giới

Thực tế tại xã Mường Lát (tỉnh Thanh Hóa) cho thấy, khoảng cách giữa việc tổ chức một hoạt động PBGDPL và việc để người dân thực sự tiếp nhận pháp luật đôi khi không hề nhỏ.

Mường Lát là xã biên giới, có địa bàn rộng, nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa. Theo ông Lê Xuân Nguyên, chuyên viên phụ trách lĩnh vực tư pháp thuộc Văn phòng HĐND và UBND xã, hiện địa phương có 9 cán bộ làm công tác PBGDPL. Tuy nhiên, đội ngũ này phải đối diện với không ít khó khăn trong quá trình tiếp cận người dân.

Trước hết là rào cản về ngôn ngữ. Đối với một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số, việc tiếp nhận các quy định pháp luật vốn có nhiều thuật ngữ chuyên ngành không phải chuyện đơn giản. Người làm công tác tuyên truyền phải hướng dẫn chậm, rõ ràng, lựa chọn cách diễn đạt dễ hiểu hơn. Những khái niệm mang tính pháp lý, nếu chỉ được truyền đạt bằng ngôn ngữ chuyên môn, rất khó để người dân có thể tiếp nhận đầy đủ.

Nói cách khác, người tuyên truyền không chỉ cần “biết luật”, mà còn phải biết cách nói về luật để người dân hiểu.

Đó là một yêu cầu tưởng như đơn giản nhưng lại đòi hỏi kỹ năng, kinh nghiệm và sự am hiểu về đặc điểm văn hóa, đời sống của từng cộng đồng.

Mặt khác, ở Mường Lát, nhiều khu vực ở xa trung tâm, việc đi lại khó khăn. Có khi cán bộ đến địa bàn thì người dân lại đang đi nương, đi rẫy. Muốn gặp được bà con, cán bộ phải thay đổi thời gian tuyên truyền, thậm chí tổ chức vào buổi tối. Vào mùa mưa lũ, việc đi lại, tiếp cận các khu vực dân cư càng trở nên khó khăn do địa bàn có thể bị chia cắt.

Như vậy, bài toán PBGDPL ở vùng biên không chỉ là “nói gì”, mà trước hết còn là “đến với dân bằng cách nào và vào lúc nào”.

Một buổi tuyên truyền được tổ chức đầy đủ tại trung tâm xã nhưng người dân ở những bản xa không thể tham dự thì khoảng cách tiếp cận pháp luật vẫn còn đó. Một nội dung pháp luật được chuẩn bị công phu nhưng cách truyền đạt không phù hợp với khả năng tiếp nhận của người nghe thì hiệu quả cũng khó đạt như mong muốn.

Đó là những “điểm nghẽn” rất cụ thể mà các thống kê về số cuộc tuyên truyền hay số người tham gia đôi khi chưa phản ánh hết.

Đo hiệu quả bằng sự thay đổi, không chỉ bằng con số

Từ thực tiễn đó, Thanh Hóa đang thử nghiệm một cách tiếp cận khác: đánh giá PBGDPL bằng kết quả đầu ra và sự thay đổi trong đời sống, thay vì chỉ thống kê số lượng hoạt động.

Thanh Hóa được Trung ương lựa chọn là địa phương triển khai thí điểm Đề án đổi mới hoạt động đánh giá hiệu quả công tác PBGDPL. UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 4573/QĐ-UBND ngày 18/11/2024 về Bộ Tiêu chí riêng thí điểm đánh giá hiệu quả công tác PBGDPL, sau đó tiếp tục điều chỉnh để phù hợp với việc sắp xếp đơn vị hành chính và mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Việc đánh giá được triển khai thí điểm tại 3 sở, ngành và 7 xã, phường, tập trung vào những lĩnh vực gần với đời sống như hòa giải ở cơ sở, an ninh trật tự, môi trường, lao động, việc làm, phòng chống ma túy và thực hiện nếp sống văn hóa trong tang lễ ở vùng đồng bào dân tộc Mông.

Đáng chú ý, nhóm tiêu chí đánh giá kết quả đầu ra tại các xã, phường thí điểm cho thấy mức độ tác động của hoạt động PBGDPL đối với lĩnh vực cụ thể đạt 71,26%, trong khi mức độ lan tỏa đối với đối tượng thụ hưởng đạt 52%.

Những con số này có ý nghĩa không chỉ ở việc bổ sung thêm một phương thức thống kê. Quan trọng hơn, nó mở ra cách nhìn khác về hiệu quả PBGDPL: địa bàn nào đang làm tốt, nhóm đối tượng nào còn khó tiếp cận và nội dung nào thực sự tạo ra tác động đối với người dân.

Theo Giám đốc Sở Tư pháp Thanh Hóa Mai Xuân Bình, hiệu quả của PBGDPL không nhất thiết phụ thuộc vào quy mô hoạt động. Một buổi hòa giải hoặc một cuộc tuyên truyền quy mô không lớn, nhưng được thực hiện đúng thời điểm, đúng đối tượng và đúng vấn đề người dân quan tâm, có thể góp phần giải quyết một mâu thuẫn, ngăn ngừa nguy cơ vi phạm pháp luật hoặc mất ổn định trong cộng đồng.

“Đó là sự thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận: không lấy quy mô hoạt động làm thước đo duy nhất, mà nhìn vào tác động của hoạt động đó đối với đời sống. Nói ngắn gọn, phương pháp mà Thanh Hóa đang hướng tới là: ‘Chuyển từ đếm xem đã làm bao nhiêu sang đo xem đã thay đổi được bao nhiêu’”, ông Bình chia sẻ.

Không để người dân “tự bơi” trong pháp luật

Từ góc nhìn của cơ sở, để chuyển từ “phổ biến” sang “hiểu và vận dụng”, bài toán về con người và nguồn lực vẫn là vấn đề cần được quan tâm.

Ông Lê Xuân Nguyên, chuyên viên phụ trách lĩnh vực tư pháp thuộc Văn phòng HĐND và UBND xã Mường Lát cho rằng, cùng với đặc thù địa bàn, chất lượng đội ngũ làm công tác PBGDPL có ý nghĩa quan trọng. Địa phương đề xuất tiếp tục nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ chuyên trách, tăng cường phối hợp giữa các đơn vị và có thêm nguồn kinh phí hỗ trợ cho công tác này.

Đây cũng là vấn đề được Sở Tư pháp Thanh Hóa đặt trong định hướng thời gian tới. Với vai trò cơ quan tham mưu cho UBND tỉnh và cơ quan thường trực Hội đồng Phối hợp PBGDPL tỉnh, Sở xác định cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, ban, ngành cấp tỉnh và các địa phương để công tác PBGDPL thực sự trở thành nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị; đồng thời, đổi mới cách tiếp cận theo hướng xuất phát từ nhu cầu pháp luật thực tế của từng địa bàn, từng nhóm đối tượng; ưu tiên những nơi còn gặp khó khăn trong tiếp cận pháp luật.

Đặc biệt, với 78 xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, trong đó có 57 xã khu vực III, việc đưa pháp luật đến gần người dân đòi hỏi cách làm phù hợp, dễ hiểu và sát với điều kiện thực tế từng địa bàn.

Cùng với đó là tiếp tục đổi mới phương pháp đánh giá, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, tăng cường hướng về cơ sở; quan tâm nhiều hơn đến sự thay đổi về nhận thức, hành vi và khả năng vận dụng pháp luật thông qua khảo sát kết quả đầu ra. Các hình thức PBGDPL cũng được định hướng đa dạng hơn, kết hợp phương thức truyền thống với truyền thông trên môi trường số và những mô hình phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Nhìn từ Mường Lát, những khó khăn về ngôn ngữ, địa hình, thời gian tiếp cận người dân đến yêu cầu về đội ngũ và nguồn lực; nhìn từ cấp tỉnh, yêu cầu thay đổi cách đo lường hiệu quả đến định hướng “đúng đối tượng, đúng nhu cầu, đúng địa bàn và đúng phương pháp”, có thể thấy đổi mới PBGDPL không đơn giản là thêm một hình thức tuyên truyền mới.

Cốt lõi vẫn là thay đổi cách tiếp cận. Pháp luật chỉ thực sự đến với người dân khi những quy định vốn khô khan được chuyển thành những kiến thức gần gũi với cuộc sống; khi cán bộ không chỉ chờ người dân đến nghe mà chủ động tìm đến những nơi họ đang sống; khi nội dung tuyên truyền bắt đầu từ những vấn đề người dân thực sự cần; và khi hiệu quả không còn được đo chủ yếu bằng số cuộc đã tổ chức.

Bởi với một người dân ở vùng sâu, vùng xa hay vùng biên giới, điều họ cần sau một buổi tuyên truyền không phải là nhớ được bao nhiêu điều luật, mà là biết mình phải làm gì khi quyền lợi bị xâm phạm, biết nghĩa vụ của mình ở đâu và biết tìm đến ai khi đứng trước một vấn đề pháp lý.

Đó cũng là đích đến mà công tác PBGDPL phải hướng tới: không chỉ đưa pháp luật đến gần người dân, mà làm cho pháp luật trở thành thứ người dân có thể hiểu, sử dụng và dựa vào để tự bảo vệ mình.

Như Giám đốc Sở Tư pháp Thanh Hóa Mai Xuân Bình đã nhấn mạnh, dấu ấn của PBGDPL trong thời gian tới không nên chỉ được đo bằng số cuộc tuyên truyền hay số tài liệu phát hành, mà phải trả lời được câu hỏi: Khả năng tiếp cận pháp luật của nhân dân, đặc biệt là những người còn gặp khó khăn trong tiếp cận pháp luật, đã có bao nhiêu người hiểu pháp luật hơn, biết bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình tốt hơn và có những thay đổi tích cực trong hành vi tuân thủ pháp luật hay chưa?.

Đó mới là khoảng cách mà đổi mới PBGDPL cần từng bước thu hẹp: từ “đã phổ biến” đến “đã hiểu”, từ “đã nghe” đến “biết vận dụng”, và cuối cùng là từ những quy định trên giấy trở thành một phần của đời sống pháp luật trong mỗi cộng đồng.