Để bảo tàng trở thành không gian đối thoại, trải nghiệm văn hóa biển Việt Nam
Biển là một bộ phận quan trọng trong không gian văn hóa Việt Nam, nơi lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, tri thức, sinh kế và bản sắc cộng đồng. Trong bối cảnh phát triển bền vững kinh tế biển, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa biển ngày càng có ý nghĩa thiết thực đối với hoạt động bảo tàng và công tác gìn giữ di sản.
Hưởng ứng Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026, đồng thời là diễn đàn học thuật nhằm trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm trong nghiên cứu, bảo tồn, diễn giải và phát huy các giá trị văn hóa biển thông qua hoạt động bảo tàng, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã phối hợp với Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh tổ chức Hội thảo khoa học “Văn hóa biển - Kết nối qua các trưng bày bảo tàng”
Báo cáo đề dẫn, PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nhấn mạnh: “Hội thảo ‘Văn hóa biển - Kết nối qua các trưng bày bảo tàng’ được tổ chức trong bối cảnh đặc biệt gắn liền với Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam, Hội thảo mang ý nghĩa kết nối sâu sắc giữa nghiên cứu khoa học với các hoạt động giáo dục của bảo tàng. Qua đó, khẳng định bảo tàng không chỉ là một không gian học thuật thuần túy, mà còn là nơi quá khứ được đặt trong sự đối thoại và trải nghiệm sống động với hiện tại”.
Cũng theo ông Lê Hải Đăng, từ góc nhìn của bảo tàng học hiện đại, bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật. Bảo tàng còn là không gian kiến tạo tri thức, nơi ký ức cộng đồng được nhận diện, diễn giải và chia sẻ; nơi quá khứ được đặt trong đối thoại với hiện tại; nơi các giá trị văn hóa được chuyển hóa thành trải nghiệm, nhận thức và hành động xã hội.
Đối với văn hóa biển, vai trò ấy càng trở nên quan trọng, bởi nhiều giá trị văn hóa biển tồn tại trong thực hành sống của cộng đồng: qua lời kể của ngư dân về đời sống tín ngưỡng, nghi lễ trước mỗi lần ra khơi, về kỹ thuật đóng thuyền, kinh nghiệm đi biển, tri thức về ngư trường, về thời tiết… hay ký ức về những chuyến hải trình, về mối quan hệ giữa con người với biển cả, với thần linh, với cộng đồng và với Tổ quốc…
Qua hai phiên chuyên đề của hội thảo, các đại biểu thống nhất cho rằng trong bối cảnh bảo tàng học đương đại, bảo tàng cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên trưng bày hiện vật sang mô hình diễn giải di sản thông qua những câu chuyện gắn với con người và cộng đồng.
Theo đó, ký ức cộng đồng, tri thức dân gian, tín ngưỡng, tập quán và sinh kế của cư dân ven biển cần được xem là những nguồn tư liệu và nguồn lực quan trọng để xây dựng các trưng bày mang tính tương tác, đa chiều và giàu sức sống.
“Văn hóa biển có vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình lịch sử và văn hóa dân tộc Việt Nam; việc nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và trưng bày các giá trị văn hóa biển cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa thông qua sự liên kết giữa các cơ quan nghiên cứu, bảo tàng, địa phương và cộng đồng.
Hội thảo đã góp phần làm rõ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến văn hóa biển Việt Nam, từ hệ tri thức dân gian, di sản văn hóa, ký ức cộng đồng đến vai trò của bảo tàng trong bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa biển.
Đồng thời, những trao đổi về chuyển đổi số cũng mở ra các hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu, tư liệu hóa, trưng bày và truyền thông di sản, góp phần đưa văn hóa biển đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ trong bối cảnh phát triển bền vững và hội nhập quốc tế”, theo PGS.TS. Lâm Bá Nam Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam.