Đẩy mạnh chuyển đổi số, quản lý rủi ro và tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan vừa được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 23/8 tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất. Nhiều nội dung đã được sửa đổi, bổ sung để bảo đảm tính thống nhất với hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hải quan.

Một trong những định hướng đáng chú ý là tiếp tục hoàn thiện nền tảng pháp lý cho hải quan số, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu và khai thác thông tin điện tử. Chính phủ cho biết sẽ ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng hải quan số, vận hành thử nghiệm trước khi Luật có hiệu lực. Đồng thời, Luật bổ sung nguyên tắc không yêu cầu người khai hải quan nộp lại hồ sơ, thông tin đã có thông qua Cơ chế một cửa quốc gia.

Đây là bước tiếp cận nhằm giảm việc cung cấp lặp lại thông tin, hồ sơ, qua đó rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Các vấn đề liên quan đến xác thực điện tử, kết nối dữ liệu định danh với Bộ Công an cũng được tiếp thu theo hướng giao quy định cụ thể tại văn bản dưới luật.

Bổ sung chủ thể mới, hoàn thiện quản lý rủi ro

Một điểm mới đáng chú ý là Luật bổ sung doanh nghiệp bưu chính, doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ chuyển phát nhanh, chủ quản sàn thương mại điện tử và đơn vị trung chuyển vào nhóm người khai hải quan. Việc bổ sung các chủ thể này xuất phát từ sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và các mô hình kinh doanh, vận chuyển hàng hóa xuyên biên giới. Việc bổ sung này phù hợp với Công ước Kyoto và thông lệ quốc tế.

Luật cũng bổ sung nghĩa vụ cụ thể đối với từng nhóm chủ thể. Cơ chế kết nối dữ liệu định danh với Bộ Công an, trong đó có việc sử dụng thông tin định danh điện tử, sẽ được quy định cụ thể tại nghị định.

Đối với quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ, Luật phân định rõ hơn hai nội dung này, lược bỏ những cụm từ chưa phù hợp trong khái niệm quản lý tuân thủ. Các quy định tại Điều 17 và Điều 17a của Luật hiện hành được sửa đổi, bổ sung; những vấn đề mang tính kỹ thuật về nguồn dữ liệu, tiêu chí, mức độ rủi ro và việc vận hành hệ thống được giao quy định chi tiết.

Cách tiếp cận này tạo cơ sở để cơ quan hải quan chuyển mạnh từ phương thức quản lý dựa chủ yếu vào kiểm tra trực tiếp sang quản lý dựa trên dữ liệu, mức độ rủi ro và lịch sử tuân thủ; phù hợp với yêu cầu ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong quản lý hải quan.

Đáng chú ý, sau khi tiếp thu các ý kiến còn khác nhau, Chính phủ đề xuất bỏ khái niệm và toàn bộ quy định về “kiểm định hải quan” khỏi Luật. Nguyên nhân là còn nhiều vấn đề cần tiếp tục làm rõ như căn cứ, tiêu chí, giá trị pháp lý của kết quả kiểm định, thời hạn, quyền khiếu nại, đánh giá lại, cơ chế đánh giá độc lập cũng như ranh giới giữa kiểm định với giám định, kiểm tra chuyên ngành và kiểm tra chất lượng sản phẩm. Việc bỏ quy định này nhằm tránh tạo thêm một chế định riêng khi chưa có sự thống nhất đầy đủ, định hướng lồng ghép nội dung cần thiết trong Đề án kiểm tra chuyên ngành.

Luật cũng tiếp tục hoàn thiện các quy định về địa điểm làm thủ tục hải quan. Theo đó, trách nhiệm bố trí địa điểm làm thủ tục hải quan được quy định tại Luật, còn các nội dung chi tiết được giao Chính phủ quy định.

Đối với kho ngoại quan, khái niệm được chỉnh lý để thống nhất với pháp luật về quản lý ngoại thương và thương mại, trong đó bao gồm trường hợp hàng hóa xuất khẩu đã làm thủ tục hải quan nhưng phải nhập khẩu trở lại Việt Nam.

Một thay đổi khác là tiếp tục thực hiện việc bỏ kho bảo thuế. Chính phủ cho biết hiện cả nước chỉ còn một kho bảo thuế nên việc bãi bỏ không gây tác động lớn. Quy định về địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế cũng được chỉnh lý theo hướng bỏ địa điểm “trong nội địa”, chỉ quy định tại khu vực cách ly, khu vực hạn chế và các khu vực khác theo quy định của pháp luật.

Làm rõ kiểm tra sau thông quan, tăng hiệu quả chống vi phạm

Các quy định về hàng hóa chịu sự giám sát hải quan cũng được hoàn thiện, trong đó làm rõ hơn các khái niệm “quá cảnh”, “trung chuyển” theo hướng thống nhất với pháp luật về quản lý ngoại thương và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Luật mở rộng biện pháp tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa quá cảnh có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Để bảo đảm đồng bộ, một số quy định của Luật Sở hữu trí tuệ cũng được sửa đổi về kỹ thuật.

Với kiểm tra sau thông quan, Luật làm rõ cách tính thời hiệu 5 năm, xử lý vấn đề chồng chéo về địa bàn kiểm tra. Thời hạn kiểm tra tối đa 20 ngày và thời hạn gia hạn 20 ngày được giữ lại, phù hợp với Luật Quản lý thuế. Những nội dung còn lại được giao quy định tại nghị định nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong quá trình thực hiện.

Một điểm được Chính phủ giải trình và giữ nguyên trong Luật là thẩm quyền chủ trì của cơ quan hải quan tại Điều 88. Theo báo cáo, quy định này phù hợp với chủ trương một việc chỉ giao cho một cơ quan chủ trì thực hiện và chịu trách nhiệm chính cũng như phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của cơ quan Hải quan. Thực tiễn cho thấy vai trò này đã được phát huy trong đấu tranh phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và các hành vi vi phạm pháp luật. Giai đoạn 2021 - 2025, cơ quan Hải quan đã bắt giữ, xử lý 81.928 vụ vi phạm, khởi tố 176 vụ; riêng 7 tháng đầu năm 2026 xử lý 13.413 vụ, khởi tố 7 vụ.

Có thể nói, các nội dung được tiếp thu, chỉnh lý trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan tập trung vào những yêu cầu thực tiễn đang đặt ra: số hóa hoạt động hải quan, kết nối và khai thác dữ liệu, quản lý rủi ro, tạo thuận lợi thương mại điện tử, hoàn thiện cơ chế giám sát hàng hóa và nâng cao hiệu quả kiểm tra sau thông quan. Đồng thời, việc rà soát, chỉnh lý cũng hướng tới bảo đảm tính thống nhất với các luật có liên quan, giảm chồng chéo và tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho cơ quan Hải quan và cộng đồng doanh nghiệp trong quá trình thực hiện.