Đầu năm nói chuyện chấn dân khí

Năm nay bà Lê Thị Kinh, cháu ngoại chí sĩ Phan Châu Trinh đã 85 tuổi, nhưng suy nghĩ về vận nước ở người đàn bà này vẫn đau đáu như chính ông ngoại bà hồi khởi xướng phong trào Duy Tân 105 năm trước. Như bất cứ ai khác khi nói về cụ Phan, chúng tôi lại mở đầu về Nâng dân trí; Chấn dân khí và Hậu (trong hùng hậu) dân sinh.

	Bà Lê Thị Kinh bên chiếc tủ lưu niệm cụ Phan Châu Trinh

Bà tiếp lời: Đừng nên nói chung chung và máy móc như thế. Dân Trí và Dân Sinh ở mức độ nào đó đã là khá rồi. Cụ Phan thời đó thèm lắm cái dân trí và dân sinh bây giờ. Thế giới hiện nay cũng đã đánh giá ta khá cao về dân trí và dân sinh. Chấn dân khí mới là điều quan trọng bây giờ. Lịch sử đang đặt trên vai chúng ta hôm nay một nhiệm vụ chẳng nhẹ nhàng chút nào so với các cụ thời ấy.
 
Mỗi thời, mỗi giai đoạn của lịch sử đều có vấn đề của mình, những nhiệm vụ không dễ dàng buộc con người của giai đoạn ấy giải quyết. Những năm đầu thế kỷ các cụ đã xuất sắc hoàn thành nhiệm vụ của mình. Khi chủ trương “ỷ Pháp” Phan Châu Trinh không hề có ý chịu khuất phục kẻ thù mà cùng với tư tưởng duy tân và bất bạo động cụ muốn tìm một con đường thành công mà ít phải đổ máu. Lúc đó là lúc mà “cả nước như đang ngủ mê tiếng thở như sấm”. Ông cùng các bạn của mình mang trống tân học, mõ dân quyền đi cổ động duy tân chẳng khác nào “gõ trán xách tai người mà đánh thức dậy”.

Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ thì Bác Hồ và Đảng ta cũng đã xuất sắc hoàn thành nhiệm vụ của mình. Đó là cả một nghệ thuật lèo lái con thuyền đất nước. Mỗi thời có mỗi cái khó. Cái khó bây giờ cũng không hề kém cái khó của những năm gian khó nhất. Nó buộc chúng ta phải giải quyết và rõ ràng là chẳng dễ dàng một chút nào. Có thể thất bại, có thể thành công nhưng hậu thế sẽ chỉ ghi nhận những tấm lòng vì dân vì nước, không màng đến sự lưu danh mà hành xử.

- Các cụ ngày xưa trong vai trò người dân mất nước dễ có điều kiện để nhận ra cái trách nhiệm mà lịch sử đặt lên vai. Cái khó của thời này và trách nhiệm lịch sử của thời này là gì, thưa bà ?

- Bà Lê Thị Kinh: Thời của các cụ là thời mà lòng yêu nước được thể hiện trong sự khắc khoải của mỗi con người về một con đường cứu nước, đưa đất nước thoát khỏi cảnh lầm than, lạc hậu; thời mà những ý tưởng về sự canh tân nó cũng hăm hở, sôi nổi và mạnh mẽ như những đạo quân khiến kẻ thù phải run sợ. Thời mà, chỉ chuyện cắt tóc cho ngắn thôi đã khiến kẻ thù đem quân đàn áp, hàng trăm người bị bắt bớ, tù đày.

Thời mà mỗi cơ sở sản xuất kinh tế là mỗi trung tâm tập hợp những người yêu nước, quyết một lòng làm cho dân cường nước thịnh chứ không vì sự giàu có của bản thân. Thời các cụ , tinh thần yêu nước nó thể hiện cụ thể ở trong mỗi người dân. Có những câu ca bài vè cụ thể mà tôi còn nhớ như “Mua hàng ngoại hóa giúp Tây đánh mình” nó rất thiết thực và cụ thể. Nghe nói đang có phong trào người Việt dùng hàng Việt tôi rất mừng.

- Thưa bà, có thể bà không để ý nhưng bây giờ thì người ta chỉ nhắm đến lợi nhuận. Một ví dụ có thể là không chính xác lắm, như chuyện để được làm đại lý bán buôn cho một sản phẩm nước ngoài, người ta đã không ngần ngại hại nhau để giành lấy là nhà độc quyền phân phối. Chẳng ai nghĩ đến chuyện thay vì giành quyền đại lý ta thử sản xuất mặt hàng ấy xem sao?

- Bà Lê Thị Kinh: Trong Tỉnh Quốc Hồn Ca, Phan Châu Trinh viết:

Mau mau đi học lấy nghề

Học rồi ta sẽ đem về dạy nhau

Tôi già rồi, đã hơn 85 tuổi, nhưng vẫn không sao hiểu được cái chuyện bây giờ người ta vẫn thích buôn bán hơn là chuyện sản xuất. Chiếc xe máy, chiếc điện thoại di động có khó đến mức không thể đi học rồi về làm hay không? Ngay trên ti-vi xem phim hằng ngày, mình không làm được thì đi học về mà làm.

Coi công chức như chiếc dép xài

Quyền cao lộc trọng mấy ngài

Bỏ quan bỏ chức ra ngoài (để làm) công thương

Nhu cầu của con người ta xét cho cùng đâu có bao nhiêu. Ăn ở, đi lại xét cho cùng ra, đâu có hết tiền tỷ. Người có trăm tỷ rồi sao không nghĩ như các cụ ngày xưa đã từng chung vốn làm ăn, vực dậy một ý thức tự hào dân tộc . “Một chủng tộc muốn được như một chủng tộc văn minh chỉ có tự lập, tự cường. Không mở mang dân trí, không để dân giàu thì không có con đường nào đạt đến tự trị” (Thư Phan Châu Trinh gửi Nguyễn Ái quốc ngày 18-12-1922).
 
Ngày xưa cụ nói trong Pháp Việt liên hiệp hậu chi tân: “Trong thế giới ngày nay, ngu thì phải chết”. Theo ông, người lãnh đạo quốc dân phục hưng lại đất nước phải là những kẻ sĩ đại chí, phải lấy việc lợi hại trong nước làm việc lợi hại của mình. Đó không những là con người có chí lớn mà quý ở chỗ biết thời thế, ở trong nước thì xem địa vị của nước mình ra thế nào. Ở nước ngoài thì xem địa vị liệt cường ra sao. Đem ra tính toán không sai một hào, một ly.

Thôi, dừng lại ở đây đi. Phong trào Duy Tân đã 105 năm rồi, tôi chỉ mong sao công cuộc chấn dân khí mà các cụ ngày xưa không tiếc thân mình để thực hiện đến bây giờ lại được khơi dậy. Nó lụi tàn hoặc mờ nhạt ở chỗ nào thì phải tìm cho ra rồi cùng nhau mà thắp lên, mà đốt lên cho “rạng rỡ nước non này”. Mấy hôm nay nghe con cháu trong nhà ngồi đâu cũng nói chuyện bóng đá, sau khi thắng Thái Lan, xem ti-vi thấy hào khí mạnh lắm, tôi lại tự hỏi tại sao những hình ảnh đầy khát vọng này lại chỉ thấy trong bóng đá?

- Xin cảm ơn bà về cuộc trò chuyện này.

Hồ Trung Tú