Đào tạo xã hội học tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội: Năm xưa và ngày nay

Ngày 1/11/2026 vừa qua, Khoa Xã hội học và Công tác xã hội tổ chức trọng thể lễ kỷ niệm 35 năm thành lập (1991-2026). Nhân dịp này, để giúp bạn đọc có cái nhìn khái quát về lịch sử đào tạo chuyên ngành Xã hội học tại Việt Nam, báo Pháp luật Việt Nam sẽ đăng loạt bài về chủ đề này.

Bài 1. Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội mở lớp đào tạo chuyên ngành Xã hội học đầu tiên (1988-1991)

Nếu nhìn thật đầy đủ về hoạt động đào tạo Xã hội học ở Việt Nam thì qua nghiên cứu tư liệu cho thấy, từ năm 1945 Hồ Hữu Tường đã xuất bản cuốn "Nhập môn xã hội học" tại miền Nam, đây là những bước tiếp cận tài liệu đầu tiên về môn học này. Trước năm 1975, tại miền Nam, môn Xã hội học được giảng dạy khá sớm trong chương trình của các Trường Đại học Văn khoa, Đại học Luật Khoa; Đại học Cần Thơ; Đại học Vạn Hạnh, Đại học Đà Lạt.

Sau khi đất nước thống nhất, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội là cơ sở giáo dục đại học đầu tiên đào tạo ngành Xã hội học chính quy trình độ đại học.

Năm 1988, Khoa Triết học đề xuất với Phòng Đào tạo - Trường Đại học Tổng hợp mở lớp đào tạo Xã hội học ngắn hạn. Những người theo học lớp này hầu hết là cán bộ nghiên cứu từ Viện Xã hội học - Ủy ban Khoa học Xã hội (KHXH) Việt Nam, và giảng viên từ các trường đại học, cao đẳng, học viện trong và ngoài lực lượng vũ trang trên phạm vi cả nước.

Tôi còn nhớ, khi đó PGS. Bùi Thanh Quất (Phó Chủ nhiệm Khoa Triết học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội) có làm công văn đề nghị Ban Giám hiệu nhà trường cử một số cán bộ giảng dạy của Khoa Triết học tham gia khóa đào tạo xã hội học đặc cách. Nguyên văn như hình ảnh sau:

Công văn đề nghị Ban Giám hiệu nhà trường cử một số cán bộ giảng dạy của Khoa Triết học tham gia khóa đào tạo xã hội học đặc cách.
Công văn đề nghị Ban Giám hiệu nhà trường cử một số cán bộ giảng dạy của Khoa Triết học tham gia khóa đào tạo xã hội học đặc cách.

Công văn trên cho thấy công tác nhân sự của khoa Triết học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, không chỉ là cử cán bộ đi đào tạo mà còn cho thấy Ban chủ nhiệm Khoa Triết học khi đó đã có kế hoạch mở ngành đào tạo Xã hội học “Để chuẩn bị lực lượng cán bộ cho việc đào tạo sinh viên theo danh mục ngành nghề mà Khoa Triết học đã báo cáo lên trường”, đồng thời cũng dự định cử cán bộ đi học về sẽ giảng dạy ở một số chuyên ngành xã hội học.

Cũng cần lưu ý và nhấn mạnh rằng, năm 1986 Việt Nam bắt đầu công cuộc Đổi mới, thì năm 1988 Trường Đại học Tổng Hợp Hà Nội đã có kế hoạch xây dựng ngành Xã hội học, và mở lớp đại học Xã hội học đặc cách (hình thức đào tạo như đào tạo văn bằng 2 hiện nay), điều này cho thấy sự nhạy bén về đào tạo nguồn nhân lực trong bối cảnh đất nước Đổi mới.

Sau khi mở lớp, có thêm một vài cán bộ của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội cũng theo học lớp này, như: Lê Thái Thị Băng Tâm (chuyển về từ Đại học Sư phạm Hà Nội), Nguyễn Thị Hà (Khoa Kinh tế - chính trị), Nguyễn Thị Kim Hoa (Văn phòng Đoàn TNCS Hồ Chí Minh); Hoàng Hinh (Phòng Tổ chức cán bộ), Lê Phú (Phòng Tuyên huấn).

Lớp đại học Xã hội học đầu tiên này có 88 học viên, trong đó lớp A (73 học viên là cán bộ nghiên cứu, giảng viên) và lớp B (15 học viên là những người chưa có bằng đại học), người cao tuổi nhất sinh năm 1942, đi học đã 46 tuổi, người trẻ nhất vừa tốt nghiệp phổ thông; học viên có chức vụ cao nhất là Vụ trưởng.

Đây là lớp đại học chuyên ngành Xã hội học đầu tiên được đào tạo dưới mái trường đại học kể từ khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tôi được Ban chủ nhiệm Khoa Triết học giao làm Lớp trưởng. Vào năm đó, việc học cũng “ăn đong”, cứ học xong buổi này chưa biết học tiếp buổi khác thế nào, vì còn phụ thuộc vào có mời được giảng viên hay không. Tôi với vai trò lớp trưởng, thường phải lóc cóc đạp xe đi mời giảng viên.

Ngày ấy điện thoại cố định còn chưa phổ biến, lại càng không có điện thoại di động, Internet, nên việc liên lạc khá khó khăn, vất vả. Địa điểm học cũng “lưu động”, thường học ở giảng đường tầng 4 tòa nhà chính của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay thuộc cơ sở của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên), và tại Trung tâm giáo dục thường xuyên ở phố Thợ Nhuộm (địa điểm đối diện tòa nhà Hà Nội Tower hiện nay), do anh em học viên trong lớp có mối quan hệ cá nhân liên hệ thuê địa điểm với giá “hữu nghị” hoặc “mượn” được phòng học của cơ quan nào đó để lớp có nơi học.

Mặc dù khó khăn trăm bề như vậy, nhưng lớp Xã hội học đầu tiên may mắn được “thụ giáo” với đội ngũ các giảng viên là các giáo sư, chuyên gia đầu ngành của Việt Nam ngày đó.

Có thể kể ra các giáo sư tên tuổi như: GS. Đỗ Nguyên Phương (nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế) khi đó là Trưởng Khoa CN XHKH; và GS. Đỗ Tư; GS. Quốc Trịnh Quốc Tuấn, Viện trưởng Viện CN XHKH - Trường Đảng cao cấp Nguyễn Ái Quốc; cùng các thầy ở Ủy ban KHXH Việt Nam như: GS.Bùi Đình Thanh dạy Lịch sử Xã hội học; thầy Hồ Hải Thụy dạy Xã hội học nhập môn; GS. Nguyễn Đình Cử (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội) dạy Thống kê xã hội; Thầy Nguyễn Văn Chức (Trường Đại học Văn hóa) dạy Xã hội học Văn hóa...

Nhìn lại 35 năm qua, hai cán bộ được giới thiệu trong công văn nói trên, về cơ bản đã nghiên cứu và giảng dạy theo hướng được đề cập đến trong công văn của thầy Bùi Thanh Quất. TS. Mai Kim Thanh sau này dạy về Xã hội học văn hóa. Còn những nghiên cứu và dạy của tôi cũng gắn liền với cơ cấu xã hội, với nông thôn, đô thị và giảng dạy về xã hội học gia đình, xã hội học về giới.

Có thể nói, lớp Xã hội học đầu tiên đã cung cấp nguồn nhân lực quan trọng cho các trường ĐH, CĐ, học viện và viện nghiên cứu của cả nước. Đa số các học viên của lớp đều trưởng thành, đến nay lớp Xã hội học đầu tiên có 01 GS, 02 NGƯT, 06 PGS; 06 TS và nhiều thạc sĩ, có 2 trung tướng Cục trưởng, một vài đại tá trong lực lượng vũ trang, công an,... và nhiều người giữ các vị trí lãnh đạo, quản lý các cấp.

Đào tạo xã hội học tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội: Năm xưa và ngày nay

Cũng cần nói thêm, sau khi đào tạo lớp Xã hội học đầu tiên và cấp bằng, thì giai đoạn 1990-1994 Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã phối hợp với Bộ LĐ,TB&XH mở lớp đại học Kinh tế-Xã hội học, tổ chức dạy tại trường Cao đẳng LĐXH (nay là Trường Đại học LĐ-XH thuộc Bộ Nội vụ), tôi được Ban chủ nhiệm Khoa Triết học phân công làm giáo viên chủ nhiệm lớp cùng anh Vũ Huy Hoàng của Trường CĐ LĐXH. Đồng thời tôi cũng dạy môn Xã hội học nhập môn cho lớp, đến năm 1994 tôi đi Hoa Kỳ du học thì lớp tốt nghiệp.

Từ lớp Xã hội học đặc cách đến khi thành lập khoa, sau 35 năm xây dựng và phát triển, đến nay Khoa XHH&CTXH -Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã đào tạo được 5.937 SV cử nhân 2 ngành XHH & CTXH (chính quy và vừa làm vừa học); 800 học viên cao học và 200 nghiên cứu sinh.

GS.TS.NGƯT. Hoàng Bá Thịnh - Tác giả bài viết và cũng là 1 trong 2 cán bộ được giới thiệu trong công văn của thầy Bùi Thanh Quất.
GS.TS.NGƯT. Hoàng Bá Thịnh - Tác giả bài viết và cũng là 1 trong 2 cán bộ được giới thiệu trong công văn của thầy Bùi Thanh Quất.

Trên phạm vi cả nước đã có 13 Trường Đại học, Học viện có chương trình đào tạo cử nhân xã hội học, trong đó có 02 Trường Đại học đào tạo cả ba bậc cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ. Đáng chú ý rằng, trong số 13 trường đại học đào tạo ngành XHH thì có 8/13 trường ở miền Trung và miền Nam. Dường như đất phương Nam có nhu cầu nguồn nhân lực Xã hội học hơn các tỉnh phía Bắc? Hay các trường đó có chính sách tuyển sinh tốt hơn? Câu hỏi đó sẽ được giải đáp vào một dịp thích hợp.

Hà Nội, ngày 5/11/2026

(Còn nữa)

GS.TS.NGƯT. Hoàng Bá Thịnh