Đánh thức “hòn ngọc xanh” Cồn Cỏ: Từ tiềm năng đến mô hình kinh tế biển bền vững

Ngày 3/4, tại đặc khu Cồn Cỏ (tỉnh Quảng Trị), chính quyền đặc khu Cồn Cỏ phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị; Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo với chủ đề: “Đặc khu Cồn Cỏ - Cơ hội, tiềm năng phát triển du lịch gắn với bảo tồn biển, sinh kế bền vững, OCOP miền biển”.

Hội thảo quy tụ nhiều nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp nhằm tìm lời giải cho bài toán phát triển bền vững đối với một đảo nhỏ nhưng giàu tiềm năng.

Không chỉ là phát triển, mà là phát triển như thế nào

Phát biểu khai mạc, ông Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh: Việt Nam là quốc gia biển với hơn 3.260 km bờ biển và hàng nghìn hòn đảo, trong đó kinh tế biển ngày càng đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học, yêu cầu đặt ra không còn là “phát triển bao nhiêu” mà là “phát triển như thế nào cho bền vững”.

Theo đó, xu hướng chung hiện nay là chuyển từ khai thác sang gìn giữ, từ phát triển nóng sang phát triển có trách nhiệm, với ba trụ cột chính: du lịch sinh thái, bảo tồn biển và sinh kế cộng đồng.

Đảo Cồn Cỏ, với diện tích chỉ khoảng 2,5 km² nhưng sở hữu hệ sinh thái biển đa dạng, rạn san hô phong phú và cảnh quan nguyên sơ, được đánh giá là hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành một mô hình tiêu biểu nếu được quy hoạch hợp lý.

Tuy nhiên, bài học từ nhiều địa phương cho thấy, phát triển thiếu kiểm soát có thể nhanh chóng làm tổn hại chính nguồn tài nguyên cốt lõi của du lịch. Vì vậy, định hướng phát triển Cồn Cỏ phải đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa kinh tế - môi trường - cộng đồng.

“Hòn ngọc giữa biển Đông” và khát vọng bứt phá

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Xuân Anh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND Đặc khu Cồn Cỏ khẳng định, địa phương xác định du lịch - dịch vụ là động lực tăng trưởng chính, gắn với phát triển thủy sản và bảo đảm quốc phòng - an ninh.

Được mệnh danh là “hòn ngọc giữa biển Đông”, Cồn Cỏ không chỉ có cảnh quan hoang sơ mà còn là “vọng gác tiền tiêu” quan trọng ở cửa ngõ phía Nam Vịnh Bắc Bộ. Đảo có hơn 60% diện tích là rừng tự nhiên, cùng khu bảo tồn biển rộng khoảng 4.500 ha, nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch sinh thái.

Từ khi mở tuyến du lịch ra đảo vào năm 2017, hạ tầng và chất lượng dịch vụ từng bước được cải thiện. Tuy nhiên, theo lãnh đạo đặc khu, Cồn Cỏ sẽ không đi theo con đường phát triển đại trà mà hướng đến mô hình “Kinh tế xanh - Hậu cần biển - Du lịch sinh thái - Quốc phòng toàn dân”, coi bảo tồn là nền tảng, không phải rào cản.

Đặc biệt, Cồn Cỏ được định hướng không phát triển đơn lẻ mà gắn kết trong chuỗi liên kết vùng biển đảo Bắc Trung Bộ, kết nối với Cửa Việt, Nhật Lệ, Hòn La để hình thành trục phát triển mới.

Bài toán “sức chứa” và giới hạn của tự nhiên

Một trong những nội dung nhận được nhiều quan tâm tại hội thảo là vấn đề sức chứa du lịch (carrying capacity), yếu tố sống còn đối với các đảo nhỏ.

Đại biểu tham dự hội thảo.

Ở góc độ quản lý, ông Hồ Văn Hoan, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị cho rằng, với diện tích đất liền chỉ hơn 200 ha và hệ sinh thái khép kín, Cồn Cỏ rất dễ rơi vào tình trạng quá tải nếu lượng khách tăng đột biến.

Các áp lực đã được chỉ ra khá rõ: nguy cơ thiếu nước ngọt, quá tải rác thải, suy giảm rạn san hô và ảnh hưởng đến trải nghiệm du khách. Đặc biệt, rạn san hô - tài sản quý giá của đảo, rất nhạy cảm với các tác động từ hoạt động du lịch thiếu kiểm soát.

Do đó, nhiều chuyên gia khuyến cáo, thay vì mở rộng quy mô trên đất liền, cần “dịch chuyển không gian du lịch” ra biển, tận dụng khu bảo tồn biển rộng hơn 4.500 ha để phát triển các sản phẩm như lặn ngắm san hô, du lịch nghiên cứu, trải nghiệm sinh thái biển.

Song song với đó là các giải pháp quản lý chặt chẽ như phân vùng chức năng, điều tiết lượng khách, số hóa quản lý du lịch và kiểm soát phương tiện vận tải ra đảo.

OCOP miền biển: Dư địa lớn nhưng chưa được khai mở

Một hướng đi quan trọng khác được đặt ra là phát triển sản phẩm OCOP gắn với du lịch biển.

Theo Phó Chi cục trưởng Chi cục Kinh tế hợp tác và Quản lý chất lượng tỉnh Quảng Trị Nguyễn Quốc Tuấn, toàn tỉnh hiện có 349 sản phẩm OCOP, trong đó nhóm sản phẩm từ thủy hải sản là thế mạnh. Tuy nhiên, số lượng sản phẩm OCOP vùng biển vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, chủ yếu dừng ở quy mô nhỏ, giá trị gia tăng chưa cao.

Đáng chú ý, riêng Cồn Cỏ hiện chưa có sản phẩm OCOP, nhưng lại có lợi thế đặc thù về tài nguyên sinh học biển, đặc biệt là các loài đặc hữu như hàu răng cưa khổng lồ đang được nghiên cứu bảo tồn và khai thác bền vững.

Theo các chuyên gia, Cồn Cỏ không nên phát triển OCOP theo hướng số lượng mà cần tập trung vào các sản phẩm “ít nhưng tinh”, có câu chuyện riêng, gắn với trải nghiệm du lịch và yếu tố bảo tồn, như hải sản chế biến cao cấp, sản phẩm từ rong biển hoặc các mô hình nuôi trồng có kiểm soát.

Doanh nghiệp và “trách nhiệm xanh”

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Hoàng Phương, Phó Chủ tịch Hội Lữ hành Quảng Trị, Giám đốc Công ty du lịch Ken Travel cho rằng, các đơn vị lữ hành cần đóng vai trò “người gác cổng” trong bảo vệ môi trường du lịch.

Theo ông Phương, việc thiết kế các tour “xanh”, hạn chế rác thải nhựa, kiểm soát quy mô đoàn khách và nâng cao nhận thức du khách là những giải pháp thiết thực. Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần tham gia trực tiếp vào các hoạt động bảo tồn như làm sạch biển, phục hồi san hô và hỗ trợ sinh kế cho người dân địa phương.

“Bảo vệ môi trường chính là bảo vệ ‘nồi cơm’ của chính mình”, ông Phương nhấn mạnh, đồng thời cho rằng cần sự phối hợp chặt chẽ giữa “4 nhà”: Nhà nước - doanh nghiệp - người dân - du khách để đảm bảo phát triển bền vững.

Gợi mở một mô hình phát triển khác biệt

Từ các ý kiến tại hội thảo, một hướng tiếp cận rõ nét đang dần hình thành: Cồn Cỏ không chạy theo số lượng, mà hướng đến chất lượng; không khai thác tối đa, mà khai thác có trách nhiệm.

Đó là mô hình du lịch sinh thái biển đảo có kiểm soát, gắn với bảo tồn hệ sinh thái, phát triển sản phẩm đặc thù và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Trong bối cảnh kinh tế biển xanh trở thành xu thế toàn cầu, nếu đi đúng hướng, Cồn Cỏ không chỉ là điểm đến mới nổi mà còn có thể trở thành hình mẫu phát triển hài hòa giữa con người và tự nhiên, nơi “giữ biển để phát triển, và phát triển để giữ biển”.