Đánh thức giá trị từ rừng quế ở miền Tây Nghệ An

Từ lợi thế bản địa đến vùng nguyên liệu

Quế được trồng tại các xã Quế Phong, Tiền Phong, Thông Thụ, Mường Quàng và Tri Lễ, thuộc huyện Quế Phong trước đây. Đây là khu vực có nhiều diện tích đất feralit đỏ vàng, độ cao khoảng 400-800 m so với mực nước biển, tầng đất tương đối dày, khả năng giữ ẩm tốt. Lượng mưa và độ ẩm khá cao, mùa hè mát hơn khu vực thấp cũng tạo điều kiện thuận lợi cho cây quế sinh trưởng.

Những điều kiện này, cùng kinh nghiệm sản xuất lâm nghiệp lâu năm của người dân, tạo nền tảng để phát triển quế trên đất rừng sản xuất. Qua rà soát tại 5 xã kể trên, tổng diện tích quế hiện gần 1.494 ha; trong đó, diện tích dưới 3 năm tuổi khoảng 553,8 ha; từ 3-7 năm tuổi khoảng 639 ha và trên 7 năm tuổi hơn 301 ha.

Thông Thụ hiện có diện tích quế lớn nhất, tiếp đến là Quế Phong, Tri Lễ, Tiền Phong và Mường Quàng. Cơ cấu diện tích theo độ tuổi cho thấy phần lớn rừng quế được trồng trong những năm gần đây, phản ánh xu hướng người dân từng bước chuyển sang lựa chọn cây trồng có khả năng tạo giá trị kinh tế cao hơn.

Tuy nhiên, phần lớn diện tích vẫn do các hộ gia đình tự trồng, quy mô nhỏ và phân tán. Việc liên kết giữa người sản xuất với cơ sở chế biến, doanh nghiệp thu mua chưa ổn định; sản phẩm chủ yếu tiêu thụ ở dạng nguyên liệu nên giá trị gia tăng còn hạn chế. Nếu không giải quyết được những vấn đề này, việc tăng diện tích chưa chắc đồng nghĩa với nâng cao hiệu quả kinh tế.

Để tiếp sức cho người dân, Nghệ An triển khai mô hình hỗ trợ phát triển sản xuất thuộc Dự án 2 “Đa dạng hóa sinh kế, phát triển mô hình giảm nghèo” của Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững. Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt được giao thực hiện mô hình tại các xã vùng đệm.

Mô hình hỗ trợ trồng khoảng 90.000 cây, tương đương khoảng 90 ha quy đổi. Dự kiến khoảng 310 hộ nghèo, cận nghèo và hộ đồng bào dân tộc thiểu số được hưởng lợi.

Không chỉ cung cấp cây giống, chương trình hướng tới thay đổi phương thức sản xuất thông qua hướng dẫn người dân trồng khoảng 2.000 cây/ha, sau đó tỉa thưa những cây sinh trưởng kém để vừa tạo thêm nguồn thu, vừa điều chỉnh mật độ còn khoảng 1.000 cây/ha khi bước vào giai đoạn khai thác chính. Người dân được hướng dẫn các kỹ thuật chăm sóc, khai thác và sơ chế sản phẩm; đồng thời từng bước tiếp cận khoa học - công nghệ và ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, tiêu thụ.

Ông Nguyễn Văn Sinh, Giám đốc Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt cho biết, mục tiêu của mô hình không chỉ là đưa thêm cây quế vào đất rừng mà quan trọng hơn là tạo tiền đề hình thành vùng nguyên liệu có quy mô, có tổ chức và có sự tham gia của người dân. Khi vùng nguyên liệu được xây dựng ổn định, việc kết nối doanh nghiệp chế biến và mở rộng thị trường sẽ thuận lợi hơn, qua đó nâng giá trị cây quế.

Khi cây quế không chỉ bán… vỏ

Một trong những lý do khiến quế được quan tâm là khả năng tạo ra nhiều nguồn thu trong cùng một chu kỳ sản xuất. Đây cũng là điểm khác biệt so với cây keo, loại cây hiện được trồng phổ biến trên nhiều diện tích rừng sản xuất ở vùng cao Nghệ An.

Quế có cách tạo giá trị khác. Trong quá trình sinh trưởng, người dân có thể tỉa cây để bán; lá, cành có thể sử dụng làm nguyên liệu chưng cất tinh dầu; đến giai đoạn khai thác, vỏ và gỗ tiếp tục tạo nguồn thu. Như vậy, sản phẩm không chỉ tập trung vào một thời điểm mà có thể được khai thác theo nhiều giai đoạn.

Thực tế tại xã Thông Thụ cho thấy những diện tích quế đã trồng nhiều năm bắt đầu cho hiệu quả rõ hơn. Theo các hộ dân, sau khoảng 5-7 năm, một ha quế có thể mang lại nguồn thu khoảng 300-400 triệu đồng. Nếu được chăm sóc tốt, đến 12-15 năm tuổi, tổng giá trị có thể đạt khoảng 600-700 triệu đồng/héc-ta khi thị trường ổn định.

Giá trị của cây quế còn nằm ở khả năng chế biến đa dạng. Vỏ quế có thể sử dụng trong chế biến thực phẩm và dược liệu; lá, cành làm nguyên liệu sản xuất tinh dầu; gỗ sau khai thác tiếp tục được sử dụng. Đặc biệt, giống quế của Nghệ An đã được đưa vào danh mục nguồn gen quý cần bảo tồn của tỉnh và được đánh giá có hàm lượng tinh dầu cao.

Anh Cán Văn Dũng, ở bản Tân Thái, xã Tri Lễ, một trong những hộ tham gia mô hình, cho biết qua tìm hiểu thực tế, anh nhận thấy cây quế phù hợp với điều kiện sản xuất của gia đình vì có thể tạo nguồn thu ở nhiều thời điểm. Anh hy vọng việc trồng quế sẽ giúp gia đình cải thiện thu nhập trong thời gian tới.

Từ những tín hiệu trên, Nghệ An định hướng không phát triển quế theo kiểu tăng diện tích đơn thuần mà tập trung xây dựng vùng nguyên liệu phù hợp với điều kiện lập địa và quy hoạch lâm nghiệp. Mường Quàng, Thông Thụ, Quế Phong và Tiền Phong được xác định là những địa bàn ưu tiên; Tri Lễ tiếp tục phát triển có chọn lọc tại các khu vực đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.

Theo ông Nguyễn Văn Mạnh, Trưởng phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế, Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, cùng với việc phát triển vùng trồng, đơn vị chú trọng kết nối các tổ chức, dự án và doanh nghiệp để hình thành chuỗi sản xuất, chế biến, tiêu thụ. Mục tiêu là nâng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu như tinh dầu quế, bột quế, vỏ quế và các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Đây là khâu có ý nghĩa quyết định đối với tương lai của cây quế. Nếu chỉ bán nguyên liệu thô, người trồng khó hưởng được đầy đủ giá trị từ sản phẩm. Ngược lại, khi có doanh nghiệp tham gia chế biến, thị trường được mở rộng và người dân có đầu ra ổn định, vùng nguyên liệu sẽ có thêm động lực phát triển.

Nếu các mắt xích từ giống, kỹ thuật, vùng trồng đến chế biến và thị trường được kết nối đồng bộ, cây quế sẽ có thêm cơ hội trở thành một sản phẩm đặc trưng của miền Tây Nghệ An, góp phần nâng hiệu quả sử dụng đất rừng, tạo sinh kế lâu dài cho đồng bào vùng cao và hỗ trợ mục tiêu giảm nghèo bền vững.