Đằng sau làn sóng nhà thầu "né thầu": Doanh nghiệp kiến nghị cơ chế chia sẻ rủi ro

Không chỉ là “bão giá”, thị trường đang vướng nút thắt cơ chế

Hiện tượng doanh nghiệp xây lắp “né thầu” đang trở nên rõ nét tại nhiều địa phương khi liên tiếp các gói thầu không có nhà thầu tham dự hoặc phải hủy thầu để tổ chức lại.

Nguyên nhân trực tiếp được chỉ ra là giá vật liệu xây dựng tăng nhanh và biến động khó lường trong thời gian qua. Các loại vật liệu chủ lực như thép, cát, đá, xi măng liên tục điều chỉnh tăng, kéo theo chi phí đầu vào vượt xa dự toán ban đầu. Trong khi đó, chi phí vật liệu thường chiếm tỷ trọng lớn trong giá trị công trình, nên chỉ cần biến động nhỏ cũng có thể làm mất toàn bộ biên lợi nhuận của nhà thầu.

Tuy nhiên, thực tế ghi nhận tại các địa phương cho thấy, khó khăn của doanh nghiệp không chỉ đến từ thị trường mà còn bị “khuếch đại” bởi những bất cập trong cơ chế quản lý chi phí.

Tại Hưng Yên, đại diện một doanh nghiệp xây dựng tham gia nhiều dự án hạ tầng cho biết, giá vật liệu ngoài thị trường đã tăng mạnh từ đầu năm nhưng bảng giá công bố vẫn chưa theo kịp. “Chúng tôi lập dự toán theo giá công bố, nhưng khi triển khai thực tế thì chi phí đã tăng rất xa. Nếu không có cơ chế điều chỉnh, toàn bộ phần chênh lệch doanh nghiệp phải gánh”, vị này nói.

Tương tự, tại Tuyên Quang, một nhà thầu cho rằng việc phụ thuộc vào hệ thống định mức theo Nghị định số 10/2021/NĐ-CP khiến quá trình lập dự toán thiếu linh hoạt. “Nhiều công nghệ thi công mới không có định mức phù hợp, phải xin điều chỉnh rất mất thời gian, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ dự án”, doanh nghiệp phản ánh.

Trong khi đó, tại Phú Thọ, một doanh nghiệp xây lắp cho biết có những gói thầu phải cân nhắc rất kỹ trước khi tham gia. “Không phải không có việc, mà là không dám làm vì rủi ro giá quá lớn. Nếu tính không chuẩn là lỗ ngay”, đại diện doanh nghiệp chia sẻ.

Doanh nghiệp kiến nghị bám sát giá thị trường, điều chỉnh hợp đồng khi biến động bất thường

Điểm chung trong phản ánh của các doanh nghiệp là áp lực từ các hợp đồng đơn giá cố định trong khi giá vật liệu và nhiên liệu biến động liên tục.

Một doanh nghiệp tại Hưng Yên cho biết: “Hợp đồng ký từ trước, nhưng giá vật liệu tăng từng ngày. Chi phí thực tế đội lên rất nhiều, nhưng không có cơ chế điều chỉnh kịp thời nên doanh nghiệp gần như phải tự chịu toàn bộ rủi ro”.

Tại Phú Thọ, một nhà thầu chia sẻ thẳng thắn: “Có những gói thầu càng làm càng lỗ. Nếu tiếp tục trong điều kiện này, doanh nghiệp buộc phải dừng hoặc không tham gia đấu thầu nữa”.

Các doanh nghiệp đều thống nhất rằng, điều cần thiết nhất hiện nay là được bám sát giá thị trường trong quá trình thực hiện hợp đồng, thay vì phụ thuộc vào các mức giá công bố có độ trễ.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cho rằng cần cho phép điều chỉnh giá hợp đồng trong trường hợp chi phí đầu vào biến động mạnh do các yếu tố khách quan, đặc biệt là biến động giá năng lượng trên thị trường thế giới gắn với các yếu tố địa chính trị, kéo theo chi phí vận chuyển và sản xuất vật liệu tăng cao.

Một doanh nghiệp tại Tuyên Quang nêu quan điểm: “Chúng tôi không xin ưu đãi, chỉ cần được tính đúng, tính đủ theo giá thực tế. Nếu không có cơ chế chia sẻ rủi ro, doanh nghiệp rất khó tồn tại”.

Một số doanh nghiệp cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế xử lý các biến động giá bất thường theo hướng tương tự các tình huống bất khả kháng, nhằm phân bổ rủi ro hợp lý giữa chủ đầu tư và nhà thầu, thay vì để doanh nghiệp gánh chịu toàn bộ.

Cải cách thể chế để khơi thông thị trường xây dựng

Từ thực tiễn tại các địa phương, nhiều chuyên gia cho rằng cần có những điều chỉnh mang tính căn cơ trong chính sách quản lý chi phí đầu tư xây dựng.

Một trong những hướng đi được đề xuất là chuyển dần từ cơ chế quản lý “định mức” sang cơ chế quản lý theo “giá thị trường”, trong đó việc xác định chi phí dự án dựa nhiều hơn vào suất vốn đầu tư, chỉ số giá và dữ liệu cập nhật.

Cùng với đó, cần xem xét lại cơ chế công bố giá theo hướng giảm bớt khâu trung gian, đồng thời thiết lập hệ thống giám sát đủ mạnh để kiểm soát rủi ro thị trường.

Đáng chú ý, đề xuất xây dựng nền tảng số quốc gia về giá vật liệu và thiết bị xây dựng cũng được đánh giá là giải pháp căn cơ, giúp cập nhật giá theo thời gian thực, nâng cao tính minh bạch. Định hướng này phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 68-NQ/TW.

Ngoài ra, việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý như xây dựng, tài chính, thuế, quản lý thị trường… cũng được xem là cần thiết nhằm kiểm soát tốt hơn các yếu tố hình thành giá.

Từ ghi nhận của phóng viên tại địa bàn 3 tỉnh Hưng Yên, Tuyên Quang đến Phú Thọ, những phản ánh của doanh nghiệp cho thấy làn sóng “né thầu” không chỉ xuất phát từ biến động giá, mà còn là hệ quả của những bất cập trong cơ chế quản lý chi phí.

Trong ngắn hạn, việc cho phép điều chỉnh hợp đồng và chia sẻ rủi ro là giải pháp cấp thiết để giữ chân doanh nghiệp. Về dài hạn, cải cách thể chế theo hướng linh hoạt, minh bạch và bám sát thị trường sẽ là chìa khóa để khơi thông thị trường xây dựng và nâng cao hiệu quả đầu tư.

(Còn tiếp)