Đại diện WHO đánh giá dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô của Việt Nam phù hợp với thông lệ quốc tế

TS. Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, khẳng định WHO ủng hộ nỗ lực mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ ghép mô, tạng nhằm đáp ứng nhu cầu điều trị và cứu sống người bệnh. Tuy nhiên, theo bà, việc phát triển hoạt động này phải song hành với những quy định đủ chặt chẽ để bảo đảm quyền lợi, sự an toàn và tính tự nguyện của người hiến.

Đây cũng là yêu cầu xuyên suốt trong định hướng của WHO đối với lĩnh vực hiến, ghép mô, tạng: Không chỉ tạo điều kiện để tăng nguồn hiến mà còn phải xây dựng hệ thống quản lý minh bạch, bảo đảm các nguyên tắc đạo đức và ngăn chặn nguy cơ lợi dụng hoạt động hiến tặng vì mục đích trục lợi.

Hiến tặng phải tự nguyện, bảo đảm công bằng trong tiếp cận

Theo TS. Angela Pratt, việc hiến mô, tạng phải dựa trên sự tự nguyện và sự đồng thuận hợp lệ. Mô, tạng và tế bào không được trở thành hàng hóa; hoạt động hiến tặng cần được thực hiện trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng, có cơ chế quản lý và giám sát phù hợp.

Một nguyên tắc quan trọng khác là bảo đảm công bằng trong tiếp cận dịch vụ ghép. Khả năng chi trả hoặc những yếu tố không phù hợp không được trở thành căn cứ quyết định cơ hội được ghép mô, tạng của người bệnh.

Để đáp ứng các yêu cầu này, đại diện WHO cho rằng các quốc gia cần củng cố hệ thống hiến tặng ở cấp quốc gia, tăng cường năng lực quản trị và giám sát pháp lý, đồng thời hướng tới nâng cao khả năng tự chủ trong lĩnh vực hiến, ghép mô, tạng nhưng không làm ảnh hưởng đến nguyên tắc công bằng.

Bà Angela Pratt đánh giá tích cực những cải cách được đề xuất trong dự thảo Luật của Việt Nam, coi đây là nỗ lực đưa chính sách trong nước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế và thực hành tốt trong lĩnh vực này.

Tuy nhiên, việc hoàn thiện khung pháp lý cần gắn với khả năng thực thi trên thực tế. Các quy định về quyền hiến tặng, điều kiện hiến và trách nhiệm của các chủ thể liên quan phải đủ rõ ràng để vừa tạo điều kiện cứu chữa người bệnh, vừa phòng ngừa những hành vi xâm phạm quyền lợi của người hiến.

Phải có cơ chế bảo vệ đặc biệt cho trẻ em tham gia hiến mô, tạng

Về khuyến nghị đối với hiến tạng ở trẻ em, bà Pratt cho biết WHO ủng hộ việc tạo điều kiện cho hoạt động hiến, ghép để cứu người bệnh, kể cả những trường hợp hiến phù hợp có sự tham gia của trẻ. Tuy vậy, lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên trên hết. Điều này đòi hỏi các biện pháp bảo vệ rất chặt chẽ về sự đồng thuận, tính tự nguyện, giám sát đạo đức độc lập, phòng ngừa cưỡng ép và bóc lột, cũng như bảo đảm chất lượng, an toàn.

Bà nhấn mạnh cần phân biệt rõ hiến khi còn sống và hiến sau khi chết. Với người chưa thành niên, việc hiến bộ phận cơ thể khi còn sống chỉ nên cân nhắc trong những trường hợp đặc biệt. Riêng các mô có khả năng tái sinh như tế bào gốc tạo máu, việc hiến có thể được chấp nhận trong phạm vi gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, với điều kiện đáp ứng đầy đủ các yêu cầu bảo vệ.

Theo bà, các biện pháp bảo vệ trẻ em cần bao gồm: cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi; bảo đảm sự đồng ý thực chất của trẻ cùng sự cho phép của cha mẹ hoặc người giám hộ; khẳng định rõ quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý; có tư vấn và đánh giá độc lập; đồng thời áp dụng các biện pháp mạnh để ngăn chặn sự ép buộc, áp lực từ gia đình, thương mại hóa và buôn bán.

Còn với việc người chưa thành niên hiến sau khi chết, bà cho rằng có thể chấp nhận được về mặt đạo đức nếu nằm trong một hệ thống quản lý chặt chẽ. Dẫn kinh nghiệm của Australia, bà cho biết nước này cho phép người chưa thành niên bày tỏ nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi qua đời thông qua hệ thống đăng ký tự nguyện, kèm theo sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên môn và cơ chế giám sát nghiêm ngặt. Một số quốc gia khác cũng áp dụng cách tiếp cận tương tự.

Hoàn thiện quy định phải đi đôi với hiệu quả thực thi

Từ góc độ chuẩn mực quốc tế, đại diện WHO đánh giá dự thảo Luật của Việt Nam nhìn chung phù hợp với định hướng trong các hướng dẫn của tổ chức này và thông lệ quốc tế. Dù vậy, việc tiếp tục bổ sung, hoàn thiện các biện pháp bảo vệ, nhất là đối với người chưa thành niên, vẫn là yêu cầu cần được quan tâm.

Bà Angela Pratt cũng lưu ý các quy định liên quan đến tổ chức thực hiện cần được tăng cường để bảo đảm những nguyên tắc đã xác lập trong Luật có thể được triển khai hiệu quả trên thực tế.

Bà Angela Pratt cho biết WHO trân trọng việc Bộ Y tế sẵn sàng tiếp nhận thêm ý kiến đóng góp và đánh giá cao cơ hội được tham gia tư vấn về lĩnh vực có ý nghĩa quan trọng nhưng cũng đặt ra nhiều yêu cầu nhạy cảm về đạo đức, quyền con người và an toàn y tế.

Những ý kiến của WHO cho thấy, bên cạnh mục tiêu mở rộng cơ hội ghép mô, tạng cho người bệnh, quá trình sửa đổi Luật cần chú trọng đồng thời hai yêu cầu: Phát triển hoạt động hiến tặng trên cơ sở tự nguyện, nhân đạo và công bằng; thiết lập cơ chế bảo vệ đủ mạnh để ngăn ngừa ép buộc, bóc lột và thương mại hóa mô, tạng.

Đặc biệt, đối với trẻ em và người chưa thành niên, việc xây dựng những điều kiện bảo vệ cụ thể, có cơ chế đánh giá và giám sát độc lập, sẽ góp phần bảo đảm mọi quyết định hiến tặng đều được xem xét thận trọng, đúng chuẩn mực đạo đức và hướng tới lợi ích tốt nhất của người hiến.