Đặc sắc vùng đất Trạng An Lão
Trong số 47 Trạng nguyên của cả nước, huyện An Lão vinh dự có Trạng nguyên Trần Tất Văn,
người làng Nguyệt Áng, xã Thái Sơn. Khoa thi năm 1526, niên hiệu Thống Nguyên thứ năm triều vua Cung Hoàng (thời Hậu Lê), Trần Tất Văn đỗ đầu kỳ thi Đình, trở thành trạng nguyên thứ 21, cũng là cuối cùng của thời Hậu Lê. Bằng tài năng và đức độ của mình, Trạng nguyên Trần Tất Văn góp phần đem lại cuộc sống ấm no, yên bình cho dân làng.
Khoa thi Đình năm đó vì loạn lạc nên Trạng nguyên Trần Tất Văn không được dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu, Thăng Long. Tuy nhiên, tên tuổi của ông được ghi ở tất cả các sách Đăng khoa lục như Đại Việt đỉnh nguyên Phật lục; Thiên Nam lịch triều tiến sĩ đăng khoa lục... Gắn liền tên tuổi trạng nguyên Trần Tất Văn là bài biểu làm lui vạn quân giặc với đoạn viết Cho nước tôi võ nhân ít học, thì lễ nghĩa sao đáng trách móc? Bảo thương dân An Nam vô tội, lỡ nào đem gươm giáo chém giết dân lànhhhh. Những lời lẽ đanh thép, mạch lạc, ý tứ sâu sắc đó đã khiến cho tướng nhà Minh là Mao Bá Ôn khi nghe đọc đã xúc động rơi nước mắt rồi quyết định rút quân. Đáng chú ý nữa là trong gia đình ông, cả cha và con cùng đỗ đạt cao. Ông làm đến chức quan Thượng thư của nhà Mạc, tước Hàn Xuyên bá và từng được cử đi xứ nhà Minh. Con ông là Trần Tảo đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ và được phong chức quan thừa chánh sứ.
Đối với dân làng Nguyệt Áng, Trạng nguyên Trần Tất Văn không chỉ là tấm gương về sự hiếu học mà còn để lại nhiều ân đức. Ông dựng cầu đá qua sông cho dân đi lại, đắp đường cho dân đi; khắc bia Tiên hiền, xây Văn từ hàng huyện để khuyến dương học sự và tế tiên sư trước lúc đi thi; và cấp đất , bỏ tiền xây chùa cho làng .... Hiện nay, phần lớn những công trình đó đã bị nhà Lê Trung hưng tàn phá, bị thời gian làm mai một và chỉ còn lại dấu tích.Nhưng truyền thống quê hương Trạng nguyên vẫn rạng ngời tới tận hôm nay. Tại đình làng vẫn lưu giữ câu đối Một cách văn chương dò đâu đó, nền tể tướng, đất Trạng nguyên, làng Nguyệt Áng địa linh nhân kiệtttt và Mấy hàng chữ nghĩa đáng là bao, cửa thượng thư, nhà án sát, đất Cổ Am nguyệt lộng phong âmmmm. Từng mảnh ruộng, khu đất nơi đây cũng mang dấu tích của vùng quê hiếu học. Trong khuôn viên cụm di tích đền trạng, thiên nhiên tạo nên hai mô đất có hình bút và nghiên mực đối xứng nhau.
Nhằm tôn vinh những giá trị truyền thống quý báu của quê hương và tưởng nhớ công ơn Trạng nguyên, dân làng lập đền thờ quan trạng. Hàng năm, vào dịp 27 tháng Giêng và 24-8 (âm lịch), dân làng lại tổ chức dâng hương tưởng niệm ngày sinh, ngày mất của quan Trạng và trao phần thưởng cho những học sinh đạt kết quả học tập khá giỏi. Việc đến lễ đền trạng vào những dịp trước khi đi thi trở thành tập tục của dân làng. Các quỹ khuyến học dòng họ được thành lập để động viên, khuyến khích phong trào học tập của con cháu. Nhiều loại hình sinh hoạt văn hoá cổ truyền của làng được khôi phục. Những câu lạc bộ hát cải lương, câu lạc bộ thơ văn...góp phần tạo nên nét đặc sắc làng quê. Phong trào xây dựng làng văn hoá phát động từ năm 1997 nhanh chóng trở thành nếp sinh hoạt của mỗi gia đình và của các dòng họ. Năm qua, 80% số gia đình của làng đạt tiêu chuẩn gia đình văn hoá. Năm 2001, quy hoạch cụm di tích lịch sử văn hoá Trạng nguyên Trần Tất Văn được thành phố phê duyệt. Cụm di tích rộng 1200 m2, gồm có các công trình chính như đình, chùa và đền thờ quan trạng, văn từ, hồ từ.
Mai Tư