Đà Nẵng: Cần kiến tạo một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đủ sức vận hành bền vững

Đà Nẵng: Cần kiến tạo một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đủ sức vận hành bền vững
Phố cổ Hội An - di sản sống giữa lòng Đà Nẵng. (Ảnh trong bài: Tấn Việt)

(PLVN) - Đà Nẵng không thiếu tài nguyên văn hóa, nhưng để di sản, bản sắc và sức sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng, TP cần vượt qua tư duy khai thác đơn lẻ, kiến tạo một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Tài nguyên lớn, giá trị chưa tương xứng

Đà Nẵng sở hữu một kho tàng di sản, văn hóa và bản sắc đa dạng. Từ Hội An, Mỹ Sơn đến Bảo tàng Điêu khắc Chăm; từ nghệ thuật Bài Chòi, Tuồng xứ Quảng đến những làng nghề Nam Ô, Túy Loan, Non Nước, Kim Bồng; từ văn hóa biển đến di sản sống ở miền núi phía tây, TP có một nền tảng hiếm có để phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa (CNVH).

Nhưng di sản tự thân chưa phải là sản phẩm CNVH. Muốn tạo ra giá trị kinh tế, tài nguyên phải được nghiên cứu, kể lại bằng ngôn ngữ sáng tạo phù hợp, tổ chức thành sản phẩm có chất lượng và đưa đến đúng thị trường.

Thực tế, du khách đến Mỹ Sơn thường chỉ dành một buổi sáng tham quan; thời gian trải nghiệm tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm chỉ khoảng một giờ. Bài Chòi chủ yếu hiện diện trong một không gian giới hạn ở Hội An, trong khi nghệ thuật Tuồng chưa được khai thác thỏa đáng.

Những ví dụ này gợi ra một câu hỏi lớn hơn: Vì sao những giá trị văn hóa có chiều sâu lịch sử và bản sắc riêng vẫn chưa trở thành những trải nghiệm đủ hấp dẫn để giữ chân du khách, khơi gợi nhu cầu quay trở lại và tạo nguồn thu ổn định?

Câu trả lời không nằm ở việc thiếu tài nguyên, mà ở cách Đà Nẵng nhìn nhận và khai thác tài nguyên. Nếu chỉ xem di sản là đối tượng bảo tồn, lễ hội là hoạt động phục vụ du lịch, nghệ thuật là lĩnh vực hưởng thụ tinh thần, TP sẽ khó hình thành được một ngành kinh tế có chuỗi giá trị hoàn chỉnh. CNVH đòi hỏi một cách tiếp cận khác. Văn hóa phải được đặt trong mối quan hệ đồng thời với sáng tạo, công nghệ, đầu tư, sản xuất, phân phối và tiêu dùng.

Nhiều du khách chỉ mất một buổi tham quan Thánh địa Mỹ Sơn ở Đà Nẵng.
Nhiều du khách chỉ mất một buổi tham quan Thánh địa Mỹ Sơn ở Đà Nẵng.

Nói cách khác, Đà Nẵng không chỉ cần thêm những điểm đến văn hóa, mà cần những sản phẩm khiến du khách muốn dành thêm thời gian, khiến công chúng sẵn sàng chi trả và khiến doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội đầu tư dài hạn. Đó mới là thước đo thực chất của quá trình chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành nguồn lực phát triển.

Cần những “ông lớn” kiến tạo thị trường

Những năm qua, Đà Nẵng đã tạo dựng được dấu ấn với các sự kiện quy mô lớn như Lễ hội Pháo hoa quốc tế Đà Nẵng (DIFF), Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng (DANAFF) và nhiều chương trình nghệ thuật, lễ hội mang tầm quốc tế. Đây là những tài sản thương hiệu quan trọng, góp phần định vị TP như một điểm đến sự kiện, đồng thời tạo hiệu ứng lan tỏa đến du lịch, lưu trú, ẩm thực và dịch vụ.

Tuy nhiên, thành công của một sự kiện không đồng nghĩa với sự phát triển hoàn chỉnh của CNVH. Sự kiện có thể tạo ra cao điểm về lượng khách và tiêu dùng trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng một ngành kinh tế chỉ thực sự hình thành khi có sản phẩm được duy trì, có thị trường ổn định, có doanh nghiệp tham gia và có khả năng tái đầu tư. Nếu sức hút của đô thị phụ thuộc quá lớn vào một vài mùa lễ hội, tăng trưởng sẽ khó tránh khỏi tính thời điểm.

Nhận định từ thực tiễn tổ chức DIFF, Chủ tịch Sun Group Vùng miền Trung Nguyễn Văn Bình cho rằng, Lễ hội đã tạo động lực cho nhiều lĩnh vực dịch vụ cùng tăng trưởng, nhưng sức hút của Đà Nẵng vẫn tập trung đáng kể trong mùa hè. Những tháng còn lại vẫn thiếu một lý do đủ mạnh để du khách lựa chọn Đà Nẵng.

Trong khi đó, Show diễn thực cảnh “Ký ức Hội An” cho thấy di sản có thể được chuyển hóa thành sản phẩm biểu diễn mang tính thương mại, có khả năng tổ chức và khai thác thường xuyên. Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở một chương trình nghệ thuật thực cảnh, mà ở cách kết nối câu chuyện lịch sử, văn hóa địa phương với sân khấu, âm nhạc, mỹ thuật, kỹ thuật trình diễn và hoạt động du lịch. Di sản vì thế không bị đóng khung trong không gian trưng bày, mà trở thành chất liệu cho một sản phẩm sáng tạo có thị trường.

Tuy nhiên, không thể chỉ nhân rộng một mô hình biểu diễn rồi xem đó là lời giải cho toàn bộ CNVH. Mỗi vùng đất, mỗi di sản cần một cách tiếp cận riêng, dựa trên đặc trưng văn hóa và năng lực sáng tạo của cộng đồng.

Điều quan trọng là hình thành được chuỗi giá trị nghiên cứu và bảo tồn chất liệu gốc; sáng tạo nội dung; tổ chức sản xuất; xây dựng thương hiệu; phân phối và tiếp cận công chúng. Khi thiếu một mắt xích, sản phẩm khó duy trì sức sống lâu dài.

Tại hội thảo về CNVH mới đây ở Đà Nẵng, Chủ tịch sáng lập DatVietVAC Đinh Bá Thành chỉ ra tình trạng kinh tế đêm tại Hội An và dải ven biển Đà Nẵng còn phát triển phân tán. Việc khai thác di sản, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ chưa tạo được chuỗi giá trị đủ mạnh, phần lớn hoạt động vẫn nhỏ lẻ, thiếu liên kết và định vị thương hiệu.

Đáng chú ý, ông Thành cho rằng TP còn thiếu những doanh nghiệp CNVH đủ sức dẫn dắt, chuyển hóa tiềm năng thành giá trị kinh tế đột phá. Hướng đi của Đà Nẵng không thể chỉ là tổ chức thêm nhiều lễ hội, concert hay chương trình biểu diễn. TP cần những doanh nghiệp có năng lực đầu tư, sản xuất và phân phối sản phẩm văn hóa; cần những nhà sáng tạo có khả năng phát triển nội dung từ chất liệu bản địa; cần công nghệ để mở rộng cách thức tiếp cận công chúng.

Đáng lưu ý, CNVH không chỉ giới hạn trong những lĩnh vực dễ nhận diện như lễ hội, điện ảnh hay biểu diễn nghệ thuật. Nội dung số, trò chơi giải trí, thiết kế, quảng cáo, sản phẩm thủ công và du lịch văn hóa đều có thể tham gia vào chuỗi giá trị, bổ trợ lẫn nhau.

Việc Đà Nẵng đặt mục tiêu tốc độ tăng trưởng của các ngành CNVH bình quân 10 - 11% mỗi năm cho thấy TP đã bắt đầu tiếp cận văn hóa bằng tư duy ngành kinh tế. Nhưng chỉ tiêu sẽ khó trở thành hiện thực nếu thiếu sản phẩm đủ sức cạnh tranh và thị trường đủ rộng để hấp thụ sản phẩm ấy.

Mở đường cho CNVH phát triển

Theo các chuyên gia, muốn CNVH trở thành động lực tăng trưởng, Đà Nẵng cần vượt qua cách làm thiên về từng sự kiện, từng dự án riêng lẻ để kiến tạo một hệ sinh thái có khả năng vận hành liên tục.

Trong hệ sinh thái ấy, Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, nghệ sĩ hay cộng đồng; vai trò quan trọng nhất là xây dựng môi trường thuận lợi, khơi thông nguồn lực, tạo không gian sáng tạo và bảo đảm các chủ thể có thể tham gia bình đẳng vào chuỗi giá trị.

Đà Nẵng không chỉ cần thêm những điểm đến văn hóa, mà cần những sản phẩm khiến du khách muốn dành thêm thời gian.
Đà Nẵng không chỉ cần thêm những điểm đến văn hóa, mà cần những sản phẩm khiến du khách muốn dành thêm thời gian.

Điều này đòi hỏi chính sách phải đi xa hơn việc xác định danh mục ngành nghề hay ban hành chỉ tiêu tăng trưởng. Doanh nghiệp cần cơ chế tiếp cận mặt bằng, hạ tầng, vốn và nguồn nhân lực. Nhà sáng tạo cần môi trường thử nghiệm, cơ chế bảo vệ bản quyền và quyền sở hữu trí tuệ. Các dự án văn hóa cần được nhìn nhận bằng hiệu quả dài hạn, thay vì chỉ đánh giá qua quy mô sự kiện hay lượng khách trong một thời điểm.

Phát biểu liên quan CNVH, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy tổ chức sự kiện sang tạo ra sản phẩm, từ thu hút khách sang hình thành thị trường, từ hoạt động phong trào sang doanh thu và giá trị gia tăng.

Điều này mang ý nghĩa then chốt, bởi nó đặt hiệu quả kinh tế và khả năng vận hành lâu dài vào trung tâm của chính sách phát triển CNVH. Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp dẫn dắt, nghệ sĩ sáng tạo và cộng đồng đồng hành không nên chỉ là một khẩu hiệu, mà phải trở thành cơ chế phân công trách nhiệm và chia sẻ lợi ích trong thực tiễn.

Nghệ nhân, người thực hành di sản và cư dân địa phương phải được tham gia vào quá trình sáng tạo, tổ chức sản phẩm và thụ hưởng lợi ích. Bảo tồn không thể chỉ là giữ lại hình thức, mà phải duy trì được môi trường thực hành, tri thức và sinh kế để văn hóa tiếp tục sống trong cộng đồng.

Thước đo thành công của CNVH không chỉ là số lượng lễ hội, dự án hay lượt khách, mà là khả năng tạo ra giá trị bền vững. Khi văn hóa tạo được nguồn thu, kinh tế sẽ có thêm nguồn lực để bảo tồn, sáng tạo và trao truyền những giá trị làm nên bản sắc Đà Nẵng.

Tấn Việt