CUỘC CHIẾN CHỐNG BUÔN LẬU, GIAN LẬN THƯƠNG MẠI TẠI CAO BẰNG Kỳ 2 : Chống buôn lậu thời đại số: Đổi mới phương thức quản lý, ngăn ngừa tái phạm
Trước những diễn biến phức tạp của tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại tại khu vực biên giới Cao Bằng, các lực lượng chức năng đang tăng cường phối hợp kiểm soát từ tuyến biên giới đến thị trường nội địa. Những kết quả đạt được trong phát hiện, xử lý vi phạm cho thấy vai trò của sự hiệp đồng liên ngành, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới phương thức kiểm soát trước những thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi.
Khi hoạt động kiểm soát tại các tuyến biên giới và nội địa được tăng cường, các đối tượng buôn lậu, gian lận thương mại tiếp tục thay đổi phương thức hoạt động, lợi dụng thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ bưu chính để đưa hàng hóa vi phạm vào thị trường. Thực tế này đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, tăng cường ứng dụng công nghệ và phối hợp giữa các lực lượng chức năng nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm.
Nhận diện thủ đoạn buôn lậu
Theo ông Trần Mạnh Hùng, Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường (QLTT) tỉnh Cao Bằng, sự phát triển của thương mại điện tử kéo theo những phương thức kinh doanh hàng vi phạm ngày càng khó kiểm soát. Các đối tượng lợi dụng hình thức livestream trên Facebook, Zalo, TikTok để quảng bá, tiêu thụ hàng hóa, sau đó chia nhỏ đơn hàng và vận chuyển qua các dịch vụ chuyển phát nhanh. Thay vì tập kết hàng hóa tại các kho bãi lộ liễu, một số đối tượng sử dụng nhà ở, căn hộ nằm sâu trong ngõ hẻm làm nơi cất giữ, đóng gói hàng hóa nhằm tránh sự phát hiện của lực lượng chức năng.
Không chỉ thay đổi phương thức phân phối, thủ đoạn làm giả hàng hóa cũng ngày càng tinh vi. Việc ứng dụng công nghệ in 3D, khắc laser và sao chép kỹ thuật số có thể khiến bao bì, tem chống giả, kể cả tem mã QR và tem hologram, có hình thức gần giống hàng thật, gây khó khăn cho việc nhận diện bằng mắt thường. Trong khi đó, lực lượng QLTT không phải lúc nào cũng có đủ căn cứ chuyên môn để kết luận một sản phẩm là hàng giả ngay tại thời điểm kiểm tra. Việc lấy mẫu, giám định có thể kéo dài từ hai tuần đến một tháng theo thông tin được phản ánh, làm phát sinh khó khăn trong quá trình xử lý vụ việc, bảo quản tang vật và bảo đảm thời hạn thực hiện các thủ tục theo quy định. Chi phí giám định cũng là một trở ngại, nhất là với những nhãn hiệu nhập khẩu không có đơn vị đại diện tại Việt Nam để phối hợp xác minh.

Trên các tuyến vận chuyển, đối tượng vi phạm còn tìm cách hợp thức hóa nguồn gốc hàng hóa nhằm đối phó với hoạt động kiểm tra. Một thủ đoạn được phản ánh là sử dụng hóa đơn hợp pháp cho nhiều chuyến hàng khác nhau, gây khó khăn cho việc xác minh tính hợp pháp của hàng hóa trên phương tiện. Trong những trường hợp này, lực lượng chức năng phải đối chiếu chứng từ với hàng hóa thực tế, làm rõ nguồn gốc, quá trình vận chuyển và các tình tiết liên quan để có căn cứ xử lý theo quy định. Việc thiếu thông tin về lịch trình vận chuyển hoặc chứng cứ liên quan có thể khiến quá trình xác minh phức tạp hơn.

Một phương thức khác là chia nhỏ lô hàng, giao cho nhiều người vận chuyển hoặc trà trộn hàng vi phạm vào hàng hóa hợp pháp. Khi bị phát hiện, một số đối tượng chấp nhận nộp phạt hành chính rồi tiếp tục hoạt động nếu lợi nhuận thu được vẫn lớn hơn chi phí phải bỏ ra. Tại các cơ sở kinh doanh, việc bày bán xen lẫn hàng lậu, hàng không rõ nguồn gốc với hàng hóa hợp pháp cũng gây khó khăn cho công tác kiểm tra, kiểm kê và xác định nguồn gốc sản phẩm. Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ xử lý hành vi vi phạm tại thời điểm phát hiện mà còn phải xác minh đầu mối cung cấp, phương thức phân phối và những yếu tố khiến hành vi có thể tái diễn.
Trên tuyến biên giới, phương thức hoạt động tiếp tục thay đổi theo địa hình và điều kiện kiểm soát. Ông Nguyễn Thế Bằng, Phó Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực XVI, cho biết các đối tượng sử dụng mạng xã hội, bộ đàm để trao đổi thông tin, móc nối với người bên kia biên giới, bố trí người theo dõi hoạt động của lực lượng chức năng và thường xuyên lợi dụng đêm tối, rạng sáng để vận chuyển hàng hóa. Tại một số địa bàn như Trùng Khánh, Trà Lĩnh, các đối tượng còn sử dụng thủ đoạn thả trôi túi nguyên liệu thuốc lá trên sông hoặc thuê cư dân vận chuyển nhỏ lẻ qua đường mòn.

Những phương thức hoạt động trên cho thấy công tác chống buôn lậu không thể chỉ dựa vào kiểm tra trực tiếp tại cửa khẩu, tuyến đường hay cơ sở kinh doanh. Việc nhận diện sớm dấu hiệu vi phạm, xác minh các mối liên hệ giữa người bán, người vận chuyển và nguồn hàng, đồng thời nâng cao khả năng phối hợp giữa các lực lượng là yêu cầu ngày càng cấp thiết.
Ứng dụng công nghệ, đổi mới phương thức kiểm soát
Trước sự thay đổi của các đối tượng vi phạm, lực lượng chức năng tỉnh Cao Bằng từng bước đổi mới phương thức nghiệp vụ, kết hợp kiểm tra trực tiếp với việc thu thập, phân tích thông tin trên môi trường số nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện và xử lý vi phạm.
Theo thông tin từ Chi cục QLTT tỉnh Cao Bằng, lực lượng QLTT chú trọng theo dõi hoạt động kinh doanh trên không gian mạng, trong đó có các hội nhóm kín và phiên livestream bán hàng. Việc thu thập thông tin, các dấu vết điện tử có liên quan giúp cơ quan chức năng có thêm căn cứ xác minh người bán, địa điểm tập kết hàng hóa và đầu mối cung cấp. Các thông tin này cần được đối chiếu, xác minh theo đúng thẩm quyền và quy định pháp luật trước khi sử dụng làm căn cứ xử lý vi phạm.

Cùng với đó, Chi cục QLTT đã ký kết quy chế phối hợp với các doanh nghiệp bưu chính lớn nhằm tăng cường trao đổi thông tin phục vụ công tác kiểm tra, kiểm soát. Việc nhận diện những tài khoản gửi hàng có dấu hiệu bất thường hoặc tuyến vận chuyển tiềm ẩn rủi ro có thể giúp lực lượng chức năng xác định trọng điểm kiểm tra, thay vì dàn trải nguồn lực trên diện rộng. Trên cơ sở thông tin được cung cấp và các căn cứ nghiệp vụ, cơ quan chức năng phối hợp kiểm tra tại các kho phân loại, điểm tập kết hàng hóa khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.
Hệ thống xử lý vi phạm hành chính (INS) cũng được khai thác để tra cứu thông tin về lịch sử vi phạm của các đối tượng, phục vụ quá trình xác minh và đánh giá rủi ro. Việc kết hợp dữ liệu từ nhiều nguồn có ý nghĩa trong nhận diện những trường hợp tái phạm hoặc có dấu hiệu tổ chức hoạt động trên nhiều địa bàn. Tuy nhiên, dữ liệu số chỉ phát huy hiệu quả khi được cập nhật đầy đủ, đối chiếu chính xác và sử dụng đúng quy định.

Theo hướng này, hoạt động kiểm tra cần được triển khai theo quy trình chặt chẽ, từ thu thập thông tin ban đầu, xác minh dấu hiệu vi phạm, thu thập chứng cứ, giám định khi cần thiết đến kiểm tra địa điểm tập kết hàng hóa và truy tìm nguồn cung. Cách tiếp cận theo chuỗi không chỉ hướng đến xử lý hàng hóa vi phạm tại thời điểm phát hiện mà còn giúp làm rõ những mắt xích liên quan, qua đó nâng cao khả năng ngăn chặn hành vi tái diễn.
Trong định hướng quản lý, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Lương Tuấn Hùng cho biết, trọng tâm thời gian tới là chuyển từ kiểm tra diện rộng sang quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro. Tỉnh đẩy mạnh kết nối, chia sẻ thông tin giữa các lực lượng nhằm nhận diện sớm tài khoản, kho hàng và tuyến vận chuyển có dấu hiệu bất thường. Cùng với kiểm soát chủ động, công tác hậu kiểm tiếp tục được chú trọng; doanh nghiệp chấp hành tốt quy định được tạo điều kiện thuận lợi, trong khi các trường hợp có nguy cơ vi phạm cao cần được giám sát chặt chẽ theo quy định.
Định hướng này đòi hỏi các lực lượng chức năng không chỉ tăng cường ứng dụng công nghệ mà còn phải nâng cao năng lực phân tích thông tin, xác định đúng trọng điểm và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Việc chuyển đổi phương thức quản lý chỉ thực sự phát huy tác dụng khi dữ liệu được kết nối với hoạt động nghiệp vụ, giúp phát hiện vi phạm kịp thời và hỗ trợ quá trình xử lý có căn cứ.
Hoàn thiện chế tài, nâng cao hiệu quả ngăn ngừa tái phạm
Bên cạnh đổi mới nghiệp vụ, hoàn thiện cơ chế pháp lý là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại. Theo ông Trần Mạnh Hùng, Chi cục trưởng Chi cục QLTT tỉnh Cao Bằng, chế tài xử phạt hành chính đối với một số hành vi kinh doanh hàng giả chưa tạo được sức răn đe tương xứng với lợi ích kinh tế mà các đối tượng có thể thu được. Trong khi đó, việc đình chỉ hoặc tước quyền kinh doanh theo quy định hiện hành chưa chắc ngăn chặn được hành vi tái phạm trên môi trường mạng, khi đối tượng có thể tiếp tục hoạt động thông qua tài khoản hoặc trang bán hàng khác.

Về lâu dài, xử lý hiệu quả hành vi buôn lậu, kinh doanh hàng giả không chỉ là phát hiện và xử phạt từng vụ việc mà còn phải làm rõ nguồn hàng, phương thức phân phối, lợi ích kinh tế và các điều kiện tạo cơ hội cho vi phạm tiếp diễn. Việc hoàn thiện chế tài, tăng cường khả năng truy xuất thông tin và phối hợp giữa các cơ quan chức năng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, hạn chế tình trạng đối tượng thay đổi tài khoản hoặc phương thức kinh doanh để tiếp tục hoạt động.
Hiệu quả của công tác chống buôn lậu không chỉ phụ thuộc vào công nghệ và chế tài mà còn gắn liền với tính liêm chính của đội ngũ thực thi công vụ. Ông Lương Tuấn Hùng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng, khẳng định kỷ luật, kỷ cương là yêu cầu xuyên suốt nhằm bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước. Tỉnh kiên quyết xử lý các trường hợp cán bộ, công chức bao che, tiếp tay cho sai phạm; đồng thời xác định trách nhiệm của người đứng đầu nếu để xảy ra vi phạm do buông lỏng quản lý.

Cùng với đó, Chi cục QLTT thực hiện luân chuyển định kỳ vị trí công tác đối với kiểm soát viên và lãnh đạo Đội QLTT nhằm phòng ngừa nguy cơ phát sinh tiêu cực. Việc tăng cường kiểm tra nội bộ, đề cao trách nhiệm cá nhân và xử lý nghiêm hành vi vi phạm là những yêu cầu cần thiết để bảo đảm các quy định được thực thi thống nhất, hạn chế tình trạng lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong hoạt động kiểm tra, kiểm soát thị trường.
Song song với việc siết chặt kỷ cương công vụ, giải quyết vấn đề sinh kế của người dân khu vực biên giới cũng là một hướng tiếp cận có ý nghĩa trong phòng ngừa vi phạm. Ban Chỉ đạo 389 tỉnh Cao Bằng xác định cần gắn công tác chống buôn lậu với việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo, phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số và xây dựng nông thôn mới. Việc tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện điều kiện sống có thể góp phần hạn chế nguy cơ người dân bị lôi kéo tham gia vận chuyển hàng hóa trái phép.

Đối với địa bàn biên giới, nơi một bộ phận người dân còn gặp khó khăn về sinh kế, công tác tuyên truyền, vận động cần đi cùng những giải pháp hỗ trợ phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện từng địa phương. Khi có thêm cơ hội việc làm và nguồn thu nhập ổn định, người dân sẽ chủ động từ chối các lời thuê vận chuyển hàng trái phép, đồng thời tham gia bảo vệ thị trường và giữ gìn an ninh, trật tự tại địa bàn.

Như vậy, phòng, chống buôn lậu cần được triển khai đồng bộ trên nhiều phương diện như nâng cao năng lực nghiệp vụ, đổi mới phương thức quản lý, hoàn thiện cơ chế xử lý, giữ nghiêm kỷ luật công vụ và quan tâm đến đời sống người dân. Đây là những yếu tố có mối liên hệ chặt chẽ, góp phần tạo nền tảng cho công tác quản lý thị trường và bảo vệ địa bàn biên giới
Cuộc chiến chống buôn lậu, gian lận thương mại tại Cao Bằng đang đặt ra những yêu cầu mới khi các đối tượng liên tục thay đổi phương thức hoạt động, từ vận chuyển nhỏ lẻ qua đường mòn, cửa khẩu đến giao dịch trên không gian mạng. Trước thực tế đó, đổi mới phương thức quản lý, tăng cường phối hợp giữa các lực lượng và ứng dụng dữ liệu trong nhận diện rủi ro là những hướng đi cần thiết để nâng cao hiệu quả phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được kết hợp với nghiệp vụ vững chắc, cơ chế pháp lý phù hợp và đội ngũ thực thi công vụ liêm chính. Cùng với đó, việc truy tìm nguồn hàng, hạn chế lợi ích từ hành vi vi phạm và tạo sinh kế ổn định cho người dân vùng biên sẽ góp phần củng cố hiệu quả phòng ngừa từ gốc. Sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, các lực lượng chức năng, doanh nghiệp và nhân dân là nền tảng quan trọng để bảo vệ thị trường, giữ vững an ninh trật tự và từng bước xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.
Dấu ấn phối hợp liên ngành trong đấu tranh chống buôn lậu tỉnh Cao Bằng
Giai đoạn 2016 - 2025: Phát hiện và xử lý 9.184 vụ vi phạm. Phạt hành chính 8.394 vụ; khởi tố hình sự 790 vụ (1.288 đối tượng). Thu nộp ngân sách nhà nước gần 209 tỷ đồng.
6 tháng đầu năm 2026: Xử lý 605 vụ (682 đối tượng). Thu ngân sách trên 20,5 tỷ đồng, tăng 131,7% so với cùng kỳ 2025.
Tang vật thu giữ nổi bật (Nửa đầu năm 2026): Gần 72 tấn nguyên liệu thuốc lá sấy khô, 129 tấn cau khô, gần 34 tấn thực phẩm đông lạnh, gần 30 tấn phân đạm, gần 400 kg pháo nổ cùng số lượng lớn vảy tê tê, cá ngựa và cá hải long khô.
Bộ đội Biên phòng (Từ đầu năm 2025 đến nay): Xử lý 237 vụ buôn lậu (288 đối tượng). Khởi tố 11 vụ, phạt hành chính 226 vụ, tiêu hủy tang vật trị giá gần 1,7 tỷ đồng. Điển hình là vụ mật phục bắt giữ 19 đối tượng vận chuyển 326,4 kg cá ngựa và cá chìa vôi qua biên giới (tháng 12/2025).
Hải quan (8 tháng đầu năm 2026 - Khu vực XVI): Phát hiện và xử lý 105 vụ vi phạm qua hệ thống soi chiếu và kiểm soát trực tiếp. Trị giá hàng hóa thu giữ hơn 2,5 tỷ đồng; ra quyết định xử phạt hành chính 2,2 tỷ đồng.
Quản lý thị trường: Xử lý nghiêm các lô hàng lậu xé lẻ (giá trị 10 - 20 triệu đồng) để làm cơ sở truy xuất, triệt phá tận gốc các kho bãi tập kết quy mô lớn sâu trong nội địa; thu giữ và tiêu hủy hàng loạt thực phẩm đông lạnh, bánh kẹo không rõ nguồn gốc.