'Cô gái rừng xanh' Trang Nguyễn: Hành trình vượt qua bạo bệnh nhờ tình yêu môi trường và động vật hoang dã

Giải thưởng Impact Heroes 2026 có ý nghĩa như thế nào với hoạt động của chị và WildAct trong tương lai?

- Sau 20 năm theo đuổi lĩnh vực bảo tồn và 10 năm kể từ ngày thành lập WildAct, tôi nghĩ bản thân vẫn còn nhiều điều phải học - nhất là cách cộng hưởng sức mạnh của cộng đồng khi làm bảo tồn thiên nhiên. Đứng trước nhiều thay đổi mới, tôi nhận ra việc làm một nhà khoa học là chưa đủ để giúp WildAct làm được nhiều điều hơn nữa cho thiên nhiên Việt Nam; mà tôi phải trở thành 1 người lãnh đạo biết cách kết nối với công chúng và doanh nghiệp để mọi người cùng chung tay với WildAct.

Việc trở thành Impact Heroes 2026 cho tôi cơ hội được đào tạo về những lĩnh vực tôi đang thiếu, như tư duy xây dựng chiến lược dài hạn, phát triển dự án hợp tác với doanh nghiệp, marketing - truyền thông cho tổ chức. Tôi hy vọng 1 năm học hỏi này sẽ giúp tôi dẫn dắt WildAct phát triển mạnh mẽ hơn, lan tỏa được tình yêu thiên nhiên rộng rãi hơn và cống hiến nhiều hơn cho ngành bảo tồn Việt Nam.

Chị có thể chia sẻ thêm về những hoạt động mới của mình về bảo vệ môi trường, động vật hoang dã ở Việt Nam và thế giới?

- Trong năm 2026, tôi và WildAct sẽ tiếp tục thực hiện các hoạt động bảo tồn xoay quanh con người: nâng cao năng lực cho đội ngũ tuyến đầu trong ngành; phát triển sinh kế, xử lý vấn đề xã hội cho người dân địa phương; giáo dục và nhân cao nhận thức về bảo tồn cho công chúng - nhất là học sinh phổ thông.

Có 3 dự án mới mà tôi rất hy vọng sẽ có kết quả tích cực trong năm 2026. Thứ nhất là dự án nông - lâm kết hợp tặng giống cây ca cao, hướng dẫn bà con địa phương tại vùng đệm Vườn Quốc gia Chư Yang Sin - Đắk Lắk trồng ca cao xen kẽ cây bản địa để cải thiện độ phủ rừng tự nhiên, tìm đầu ra nông sản để bà con có nguồn sinh kế mới, giảm phụ thuộc vào khai thác rừng. Ngoài ra, WildAct cũng sẽ mở rộng số lượng thành viên đội tuần tra bảo vệ rừng (CCT) tại Vườn Quốc gia Chư Yang Sin, giảm gánh nặng tuần tra lên đội ngũ kiểm lâm tại đây.

Bên cạnh đó, chúng tôi rất mong sẽ kết hợp được với các doanh nghiệp xây dựng một chuỗi chương trình đào tạo về phòng, chống quấy rối và bạo lực trên cơ sở giới (GBV) cho nữ cán bộ trong ngành bảo tồn, cũng như các môi trường khác mà vấn đề này thường xảy ra. Từ đó, WildAct cùng các chuyên gia trong lĩnh vực này sẽ phát triển sách hướng dẫn bảo vệ bản thân khỏi bạo lực trên cơ sở giới dành cho phụ nữ, để ngày càng nâng cao sự đóng góp và sức ảnh hưởng của nữ giới trong mọi lĩnh vực.

Trở lại một chút về hành trình của Trang Nguyễn. Vì sao mọi người gọi chị là “cô gái rừng xanh”? Biệt danh ấy có phản ánh đúng con người và con đường mà chị đã chọn không?

- “Cô gái rừng xanh” là cái tên một chị phóng viên gọi vui về tôi sau một buổi phỏng vấn thôi chứ cũng không phải biệt danh phổ biến đâu. Hầu hết mọi người chỉ gọi tôi là Trang hoặc Chang Hoang dã - cũng là tên tập sách thiếu nhi mà tôi đã xuất bản. Nhưng dù tên gì thì cũng khá đúng với con đường của tôi là ở gần thiên nhiên, bảo tồn các loài vật hoang dã.

Ký ức nào với thiên nhiên thời thơ ấu đã ở lại lâu nhất trong chị? Chị có thể kể về cơ duyên đến với công việc hiện nay?

- Có một ký ức quan trọng đã tạo ra một ám ảnh trong tôi. Ngày tôi 8 tuổi, nhà hàng xóm nhà tôi có một cái sân rất to với cái lồng che kín, luôn phát ra tiếng lúc thì gầm gừ, lúc thì rên rỉ. Tôi đã rất tò mò và một ngày tôi ngó vào xem để rồi phát hiện ra một chú gấu đen, to đùng đang nằm ngửa giữa sân, tay và chân bị trói chặt. Chú gấu bị cái ống tiêm rất to chọc thẳng vào người để lấy mật.

Cảnh tượng lấy mật gấu này đã ám ảnh tôi. Một cảm giác có lỗi và giằng xé đứa trẻ 8 tuổi. Tôi tự hứa, khi lớn lên, nhất định tôi sẽ không để con người hành hạ gấu, hay bất cứ loài động vật nào như thế nữa. Nhất định, tôi sẽ làm bảo tồn động vật hoang dã. Nghĩ vậy nhưng tôi cũng không rõ làm bảo tồn động vật hoang dã là làm những gì.

Khi tôi nói về ước mơ này thì mọi người cũng chỉ cho rằng nó là ý muốn vớ vẩn của một con nhóc mà thôi. Nhưng sau đó tôi có học chuyên Sinh của trường cấp ba Hà Nội - Amsterdam, lấy học bổng theo học ngành bảo tồn tại Anh và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Quản lý Đa dạng Sinh học tại Đại học Kent vào năm 2018, tôi đã hoạt động bảo tồn tại châu Phi, châu Á, nghiên cứu về nhu cầu về các sản phẩm từ động vật hoang dã và tham gia vào các hoạt động bí mật để chống nạn buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp.

Khoảnh khắc biết mình mắc bệnh nan y đã thay đổi cách chị nhìn cuộc sống như thế nào?

- Nó khiến tôi dũng cảm hơn. Lúc đó tôi thực sự nghĩ: Nếu đằng nào tôi cũng chết thì tại sao tôi không làm những điều tôi muốn làm đi hay chết vì điều gì đó có ý nghĩa. Đó là lý do tôi thành lập WildAct.

Chị thành lập WildAct khi mới 22 - 23 tuổi. Điều gì khiến chị đủ tự tin để bắt đầu một tổ chức bảo tồn ở độ tuổi rất trẻ như vậy?

- Một phần vì lúc đó tôi cũng “không biết bao giờ tôi chết” nên tôi rất muốn bắt đầu. Lúc đầu WildAct chỉ làm việc như một nhóm tình nguyện rồi sau này tập trung hơn vào những hoạt động các tổ chức khác không làm nhiều như vấn đề về bình đẳng giới trong ngành bảo tồn hay mở mã ngành về bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam.

Trang từng tiết lộ ước mơ hiện tại là Việt Nam xây dựng được mã ngành học về bảo tồn, được thiết kế phù hợp với điều kiện Việt Nam, giảng dạy bằng tiếng Việt. Hiện tại, kế hoạch này đã được tiến hành đến đâu?

- WildAct đã hợp tác với các trường đại học tại Việt Nam như Đại học Vinh và Đại học Luật Hà Nội để triển khai các khóa học ngắn hạn về bảo tồn động vật hoang dã từ năm 2018. Mục tiêu của các khóa học này là nhằm khảo sát nhu cầu và mong muốn thực sự của các bạn trẻ đối với việc theo đuổi ngành bảo tồn tại Việt Nam. Những khóa học ngắn hạn này cũng mang lại những tác động vô cùng tích cực, điển hình là gần 33% học viên tham gia khóa học tìm được việc làm và/hoặc được thăng chức trong ngành bảo tồn thiên nhiên Việt Nam sau khi kết thúc khóa học.

Sau nhiều nỗ lực thì đến nay, chúng tôi đã có bước tiến quan trọng khi hợp tác thành công với Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội. Đây sẽ là chương trình đầu tiên tại Việt Nam cho phép sinh viên học về bảo tồn và đa dạng sinh học của đất nước mình bằng tiếng Việt, do chính các chuyên gia Việt Nam giảng dạy và tại Việt Nam. Đây là cột mốc quan trọng trong hành trình hiện thực hóa ước mơ xây dựng ngành học bảo tồn phù hợp với điều kiện và nhu cầu của Việt Nam mà tôi và nhiều đồng nghiệp đã theo đuổi suốt nhiều năm qua.

Chúng tôi hy vọng chương trình sẽ tạo cơ hội và điều kiện để đào tạo ra một thế hệ các nhà bảo tồn trẻ chất lượng, đóng góp vào nhu cầu sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao đang rất thiếu trong ngành bảo tồn thiên nhiên hoang dã tại Việt Nam.

Vì sao chị cho rằng bảo tồn cần bắt đầu từ con người và sinh kế, chứ không chỉ là cứu hộ hay khắc phục hậu quả?

- Người dân địa phương chính là những người hiểu rõ nhất môi trường sống quanh họ. Họ cũng là những người có ảnh hưởng lớn nhất dù tích cực hay tiêu cực đến hệ sinh thái đó. Bởi vậy, muốn bảo tồn thiên nhiên một cách bền vững, thì không thể chỉ chăm chăm vào cây rừng hay động vật hoang dã, mà cần bắt đầu từ con người.

Khi người dân được hỗ trợ để có sinh kế bền vững, khi họ cảm nhận được rằng rừng khỏe thì đời sống họ cũng khỏe, lúc đó bảo tồn không còn là một điều “được yêu cầu”, mà trở thành một điều “họ chọn làm”. Và đó mới là nền tảng vững chắc nhất cho tương lai của thiên nhiên.

Mối quan tâm lớn nhất của chị hiện tại với WildAct là gì?

- Tôi mong muốn mọi chương trình của WildAct từ tuần tra rừng, giáo dục bảo tồn cho trẻ em, đến việc nâng cao năng lực cho phụ nữ và cộng đồng đều phải được đo lường tác động một cách cụ thể. Không chỉ để chứng tỏ hiệu quả với đối tác hay nhà tài trợ, mà quan trọng hơn là để chúng tôi có thể tự nhìn lại, học hỏi và cải thiện chính tôi.

Dù là một sáng kiến nhỏ ở vùng sâu, vùng xa hay một chiến dịch truyền thông lớn, mỗi hoạt động đều được cộng đồng ủng hộ và nhìn nhận là nhân văn, tử tế và có giá trị lâu dài cho cả con người lẫn thiên nhiên. Đó mới là thước đo quan trọng nhất với tôi và cũng là điều mà tôi cùng cả đội ngũ WildAct đang nỗ lực hướng đến mỗi ngày.

Chị muốn được nhớ đến là “cô gái rừng xanh” hay đơn giản là một người đã làm hết sức mình cho thiên nhiên?

- Tôi nghĩ tôi chỉ đơn giản là Trang, tôi là một nhà bảo tồn động vật hoang dã đến từ Việt Nam.

Xin cảm ơn chị về cuộc trò chuyện!