Cơ chế đặc thù tháo gỡ điểm nghẽn 2,5 triệu mã số thuế: Ưu tiên người tuân thủ, kiên quyết chống trục lợi

Dự án Nghị quyết của Quốc hội về chính sách đặc thù xử lý nợ thuế đang được kỳ vọng sẽ giải quyết dứt điểm vướng mắc cho khoảng 2,5 triệu mã số thuế tồn đọng. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu phải phân định rạch ròi giữa người nộp thuế thực sự ngừng kinh doanh và những kẻ cố tình né tránh nghĩa vụ, sử dụng dữ liệu rủi ro làm bộ lọc để bảo đảm sự công bằng và tính nghiêm minh của pháp luật.

Nguyên tắc không xóa nợ đại trà và làm sạch dữ liệu

Chính phủ vừa thông qua hồ sơ dự án Nghị quyết của Quốc hội về chính sách đặc thù xử lý tiền nợ thuế thông qua Nghị quyết số 364/NQ-CP, giao Bộ Tài chính làm đầu mối tiếp thu và hoàn thiện. Ngày 17 tháng 11, dự thảo này đã được trình lên Quốc hội cho ý kiến theo thủ tục rút gọn. Nguyên tắc cốt lõi xuyên suốt toàn bộ dự thảo là không thực hiện xóa nợ đại trà. Việc xóa nợ đối với người nộp thuế ở trạng thái 03 và 06 bắt buộc phải gắn liền với các điều kiện quản lý nghiêm ngặt.

Đánh giá về nguyên tắc này, Luật sư Quyền Thị Thu Hà thuộc Đoàn luật sư Thành phố Hà Nội khẳng định đây là yếu tố sống còn để bảo vệ tính công bằng và kỷ luật tài chính. Nghĩa vụ thuế là trách nhiệm bắt buộc, do đó việc miễn, giảm hoặc xóa nợ chỉ được phép áp dụng trong những trường hợp ngoại lệ với phạm vi và trình tự kiểm chứng rõ ràng. Chính sách đặc thù phải hướng đúng đối tượng cần tháo gỡ khó khăn, không được tạo lợi thế cho những cá nhân, tổ chức cố tình trì hoãn nghĩa vụ. Nếu không phân định rõ ràng giữa doanh nghiệp ngừng kinh doanh thực tế và kẻ cố tình né trách nhiệm, pháp luật sẽ mất đi tính răn đe.

Theo các chuyên gia, trạng thái 03 và 06 trên hệ thống không phải là bằng chứng đương nhiên cho thấy người nộp thuế đã ngừng kinh doanh thực tế. Trong cùng một trạng thái, có những doanh nghiệp đóng cửa vì thiếu hiểu biết thủ tục, nhưng cũng có trường hợp vẫn phát sinh doanh thu, sử dụng hóa đơn hoặc âm thầm chuyển địa điểm mà không khai báo. Do đó, cơ quan Thuế không thể chỉ nhìn vào mã trạng thái để ra quyết định xóa nợ. Bộ máy quản lý phải đối chiếu lịch sử tờ khai, hóa đơn điện tử, số tiền đã nộp và thông tin đăng ký kinh doanh để đánh giá rủi ro. Ở chiều ngược lại, người nộp thuế phải nộp đủ nợ gốc và nộp hồ sơ hợp lệ đề nghị khôi phục hoặc chấm dứt mã số thuế nếu muốn được xem xét xóa tiền chậm nộp.

Đơn giản hóa thủ tục và cơ chế hậu kiểm chặt chẽ bằng dữ liệu

Để giải quyết tình trạng đình trệ hồ sơ, Luật sư Thu Hà đề xuất đơn giản hóa quy trình theo hướng chỉ yêu cầu bổ sung tài liệu thực sự còn thiếu, không phát sinh thêm các thủ tục đối chiếu ngoài quy định, đặc biệt đối với dữ liệu mà cơ quan thuế đã có đủ căn cứ kiểm tra. Nếu có sự sai lệch giữa số liệu quản lý và chứng từ thực tế, cơ quan chức năng cần tạo điều kiện cho người nộp thuế giải trình, xử lý trước những khoản đã đủ căn cứ, không để một vướng mắc nhỏ làm ách tắc toàn bộ hồ sơ.

Nguy cơ lớn nhất khi triển khai chính sách này là tình trạng kéo dài vi phạm để chờ được giảm nghĩa vụ như những người tuân thủ pháp luật. Vì vậy, dự thảo Nghị quyết quy định rõ sẽ không áp dụng cơ chế xử lý nợ đối với các khoản liên quan đến trốn thuế, gian lận, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp hoặc đang trong quá trình thanh tra, điều tra. Đây là hàng rào pháp lý cần thiết, song quy định cần làm rõ phạm vi loại trừ là chỉ loại bỏ các khoản nợ vi phạm hay loại trừ hoàn toàn người nộp thuế đó khỏi chính sách.

Cơ chế quản lý phù hợp nhất hiện nay là thanh tra theo rủi ro thay vì kiểm tra đồng loạt, đúng theo tinh thần Thông tư số 94/2026/TT-BTC. Ít nhất 90% trường hợp kiểm tra sẽ dựa trên phân tích tuân thủ. Nhóm có dấu hiệu sử dụng hóa đơn sau ngừng hoạt động, phát sinh doanh thu bất thường hoặc liên quan đến chuỗi doanh nghiệp bỏ địa chỉ sẽ bị kiểm tra gắt gao tại trụ sở. Ngược lại, nhóm không có hoạt động, chỉ vướng lệ phí môn bài và tờ khai bằng không sẽ được giải quyết đơn giản kèm theo hậu kiểm. Cơ quan Thuế cũng phải thiết lập cơ chế thu hồi, điều chỉnh và khôi phục nghĩa vụ tài chính đối với những trường hợp kê khai không trung thực để trục lợi chính sách.

Khánh Xuân