Chuyện ít biết về hành cung hơn nghìn năm tuổi

Biểu trưng cho quyền lực hoàng tộc

Khu di tích Hoa Lâm Viên tọa lạc tại Đông Anh, Hà Nội, cách trung tâm Thủ đô khoảng 12km về phía Bắc; nằm trên khu đất ven sông Đuống, lưng tựa triền đê, phía trước hướng ra sông, tạo thế đất vững chắc, hài hòa phong thủy.

Đây là vùng đất gắn liền với cội nguồn của vương triều Lý, quê hương thân mẫu Vua Lý Thái Tổ - người sáng lập vương triều Lý và khai sinh kinh thành Thăng Long năm 1010. Theo sử liệu và truyền thuyết, ngay sau khi dời đô từ Hoa Lư ra Đại La, Vua Lý Thái Tổ đã cho xây dựng ly cung ngự uyển tại Trang Cối Giang - Hoa Lâm Viên, được coi là một trong những hành cung quan trọng bậc nhất ngoài Hoàng thành Thăng Long dưới triều Lý, mang ý nghĩa đặc biệt về chính trị, tâm linh và biểu trưng cho quyền lực hoàng tộc.

Tọa đàm khoa học “Hoa Lâm Viên - hành cung thời Lý: Giá trị di sản và định hướng trong phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay”, do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), Hội Khoa học Lịch sử Hà Nội và Ban Quản lý di tích Hoa Lâm Viên vừa tổ chức tại Khu di tích Hoa Lâm Viên (Hà Nội). TS Nguyễn Văn Sơn - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP Hà Nội cho biết: Ban Tổ chức đã nhận được nhiều tham luận khoa học của các GS, PGS, nhà nghiên cứu uy tín trong nhiều lĩnh vực, chia thành 3 nhóm nội dung: Hoa Lâm Viên và nguồn gốc, quê hương nhà Lý; giá trị di sản hành cung Hoa Lâm Viên; phát huy giá trị di sản hành cung Hoa Lâm Viên.

Các bài tham luận đều khẳng định Hoa Lâm Viên là hành cung tiêu biểu của vương triều Lý; được hình thành từ khá sớm (trước thời Lý) và khi Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long đã chọn Mai Lâm để xây dựng hành cung Hoa Lâm Viên cùng thời với việc xây dựng Hoàng thành Thăng Long.

Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho biết, những phát hiện khảo cổ gần đây ở Hoa Lâm Viên có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Dù không còn nguyên vẹn, Hoa Lâm Viên hiện vẫn lưu giữ nhiều dấu tích có giá trị như Miếu Âm Hồn, Mộ Hùng Công, các hiện vật đá, chân cột kinh, gạch chạm khắc hoa văn đặc trưng thời Lý. Đây là những tư liệu quý góp phần xác định vị trí, quy mô cũng như vai trò của hành cung trong hệ thống di tích thời Lý. Những chứng tích quý giá phản ánh sống động đời sống văn hóa - chính trị - tâm linh thời Lý, góp phần khẳng định vị thế đặc biệt của hành cung thời Lý tại Khu di tích Hoa Lâm Viên trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Nhiều ý kiến chỉ ra mối quan hệ hữu cơ giữa Hoa Lâm Viên với quê hương nhà Lý và các di sản liên quan trong không gian văn hóa Đông Anh - Đông Ngàn cổ, đặt di tích này trong chỉnh thể hệ thống di sản Thủ đô Hà Nội, đặc biệt là mối liên kết với Cổ Loa, Hoàng thành Thăng Long và trục văn hóa sông Hồng, qua đó khẳng định Hoa Lâm Viên như một cấu phần quan trọng trong không gian lịch sử - văn hóa liên vùng.

PGS.TS Đặng Hồng Sơn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, hành cung Hoa Lâm Viên không chỉ là nơi vua chúa dừng chân mà còn biểu trưng cho sự gắn kết giữa vương quyền và thần quyền, giữa triều đình với cộng đồng làng xã.

Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Hồng Chi cho rằng, song song với vai trò hành cung, Hoa Lâm Viên còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc khi là quê hương của Minh Đức Thái Hậu Phạm Thị Ngà. Giá trị của Hoa Lâm Viên ngày nay không chỉ nằm ở những phế tích hay cổ vật dưới lòng đất mà còn ở sức sống mãnh liệt trong đời sống tinh thần của người dân và trong nỗ lực bảo tồn, phát huy của chính quyền địa phương.

Đặc biệt Hoa Lâm Viên không chỉ là nơi vua nghỉ ngơi, thiết triều trong những chuyến tuần du mà còn phản ánh khát vọng xây dựng một quốc gia độc lập, tự chủ trong giai đoạn đầu của nhà nước phong kiến Việt Nam.

Kết nối tour di tích Cổ Loa - Hoa Lâm Viên - Hoàng thành Thăng Long

Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh Thủ đô Hà Nội đang triển khai Nghị quyết số 09/NQ-TU của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, yêu cầu khơi thông các nguồn lực văn hóa - lịch sử cho phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch văn hóa, ngày càng trở nên cấp thiết.

Theo PGS.TS Đặng Hồng Sơn, trách nhiệm của hôm nay là thổi sức sống mới cho di sản, để Hoa Lâm Viên trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, sản phẩm du lịch và niềm tự hào của người dân Đông Anh, đúng với tinh thần phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay.

Các nhà khoa học đã đề xuất giải pháp khả thi nhằm bảo tồn và phát huy giá trị Hoa Lâm Viên một cách bền vững, hài hòa giữa bảo tồn và phát triển; “đánh thức nguồn lực nội sinh”, biến “di sản thành tài sản”, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa ở Đông Anh.

“Có thể thấy, Hoa Lâm Viên không chỉ được nhìn nhận như một đối tượng nghiên cứu lịch sử hay khảo cổ học mà đang dần được đặt vào vị trí của một nguồn lực văn hóa chiến lược, có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội và công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Chính sự hội tụ giữa tri thức khoa học, kinh nghiệm quản lý và thực tiễn địa phương đã tạo nên nền tảng quan trọng để đề xuất các định hướng phát triển có tính khả thi, lâu dài và bền vững với không gian di sản Hoa Lâm Viên”, Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội, TS. Nguyễn Văn Sơn nhấn mạnh.

Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Quang Ngọc đánh giá, với lợi thế về lịch sử và tâm linh, xã Đông Anh hoàn toàn có thể đưa Hoa Lâm Viên thành nguồn lực quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa. Xã Đông Anh có thể thiết lập, hình thành tour di sản gắn với trục di sản Cổ Loa.

Tiến sĩ Bùi Văn Tuấn, Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội gợi mở, việc đặt Hoa Lâm Viên trong logic phát triển công nghiệp văn hóa cho phép chuyển hóa các giá trị di sản từ “ký ức quá khứ” thành nguồn lực sáng tạo của hiện tại, đồng thời tạo ra những giá trị gia tăng mới về kinh tế, xã hội và văn hóa. Cụ thể, ông Tuấn cho rằng các yếu tố của văn hóa triều Lý có thể trở thành nội dung cốt lõi cho sáng tác nghệ thuật, thiết kế sáng tạo, phim ảnh, triển lãm, trò chơi giáo dục và các sản phẩm văn hóa số. Bên cạnh đó, Hoa Lâm Viên có tiềm năng kết nối đa lĩnh vực trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa của Thủ đô Hà Nội.

Trước hết, di tích có thể gắn với du lịch văn hóa - di sản, không chỉ theo hình thức tham quan truyền thống mà thông qua các trải nghiệm mang tính giáo dục và sáng tạo, giúp người tham gia hiểu sâu hơn về lịch sử triều Lý và không gian Thăng Long, đồng thời Hoa Lâm Viên có thể trở thành không gian giáo dục di sản, nơi kết hợp giữa nghiên cứu học thuật, giáo dục lịch sử - công dân và trải nghiệm thực tế, đặc biệt phù hợp với học sinh, sinh viên và cộng đồng.

Cùng quan điểm đó, Tiến sĩ Bùi Thị Thu Phương, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đề xuất nghiên cứu và xây dựng tuyến tham quan kết nối các di tích Cổ Loa - Hoa Lâm Viên - Hoàng thành Thăng Long. Đây sẽ là tuyến tham quan thú vị đưa du khách trải qua một hành trình xuyên suốt từ thế kỷ II trước Công nguyên đến thế kỷ 11 - 12 sau Công nguyên với những dấu mốc quan trọng trong tiến trình lịch sử Việt Nam.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng gợi ý việc ứng dụng công nghệ số (AR/VR, bản đồ số di sản, thuyết minh tự động) nhằm nâng cao trải nghiệm du khách, đồng thời hỗ trợ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản; xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm, các show diễn thực tế; vận hành thí điểm “Không gian di tích số” tại Hoa Lâm Viên…

Hoa Lâm Viên không chỉ là một không gian di sản của quá khứ, mà còn là một không gian tiềm năng của tương lai, nơi các giá trị lịch sử - văn hóa triều Lý có thể được tái hiện, diễn giải và sáng tạo lại trong đời sống đương đại.