Chuyển dịch mô hình quản trị quốc gia về dữ liệu sang chủ động phòng ngừa

Chuyển dịch mô hình quản trị quốc gia về dữ liệu sang chủ động phòng ngừa
Cuộc họp thẩm định dự án Luật An ninh dữ liệu do Bộ Tư pháp tổ chức. (Ảnh: H.Mây)

Việc xây dựng, ban hành Luật An ninh dữ liệu là một bước đi tất yếu, có tính chiến lược, nhằm chuyển dịch mô hình quản trị quốc gia về dữ liệu từ trạng thái bị động, ứng phó sau sự cố sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát rủi ro ngay từ đầu; bảo vệ vững chắc chủ quyền dữ liệu quốc gia trong tiến trình chuyển đổi số

Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, dữ liệu không còn đơn thuần là thông tin được lưu trữ, xử lý mà đã trở thành một loại tư liệu sản xuất đặc biệt, một tài sản chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh, sự ổn định kinh tế và an ninh của mỗi quốc gia. Chủ quyền quốc gia trên không gian số, theo đó, không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ hạ tầng mạng mà còn mở rộng sang quyền quản lý, kiểm soát và bảo vệ dữ liệu. Mỗi thao tác giao dịch, truy cập, chia sẻ thông tin diễn ra hằng ngày trên không gian mạng đều có thể trở thành mục tiêu bị đánh cắp, trục lợi hoặc bị lợi dụng để xâm phạm an ninh quốc gia nếu không được bảo vệ đúng cách.

Hệ thống pháp luật hiện hành của Việt Nam đã có Luật An ninh mạng, Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Trí tuệ nhân tạo, song mỗi luật chỉ điều chỉnh một khía cạnh riêng: Luật An ninh mạng tập trung bảo vệ an ninh mạng đối với hệ thống thông tin; Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể dữ liệu cá nhân; Luật Dữ liệu điều chỉnh việc xây dựng, quản trị, khai thác, chia sẻ, phân loại dữ liệu theo tính chất quan trọng. Đến nay chưa có luật nào quy định toàn diện việc bảo vệ an ninh của chính dữ liệu, xuyên suốt từ khâu thu thập, tạo lập, lưu trữ, xử lý, truyền đưa, chia sẻ cho đến khi tiêu hủy. Khoảng trống này khiến nhiều hoạt động xử lý dữ liệu có nguy cơ cao - như xử lý dữ liệu quy mô lớn, huấn luyện trí tuệ nhân tạo bằng dữ liệu nhạy cảm, chuyển dữ liệu xuyên biên giới - chưa có cơ chế quản lý rủi ro tương xứng.

Vì vậy, việc xây dựng, ban hành Luật An ninh dữ liệu không đơn thuần là hoàn thiện một mảnh ghép còn thiếu trong hệ thống pháp luật, mà là một bước đi tất yếu, có tính chiến lược, nhằm chuyển dịch mô hình quản trị quốc gia về dữ liệu từ trạng thái bị động, ứng phó sau sự cố sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát rủi ro ngay từ đầu; bảo vệ vững chắc chủ quyền dữ liệu quốc gia trong tiến trình chuyển đổi số; đồng thời tạo nền tảng niềm tin và không gian phát triển để người dân, doanh nghiệp, ngành công nghiệp bảo vệ dữ liệu trong nước yên tâm tham gia, đóng góp vào nền kinh tế số của đất nước.

Dự thảo Luật An ninh dữ liệu được xây dựng với bố cục 6 chương, 29 điều. Dự thảo Luật quy định toàn diện từ nguyên tắc chung đến các cơ chế bảo vệ cụ thể, nguồn lực bảo vệ và quản lý nhà nước. Trong số nhiều nội dung của dự thảo, có thể khái quát một số vấn đề mang tính cốt lõi, chi phối toàn bộ cách tiếp cận của đạo luật.

Về phương pháp luận, cách tiếp cận quản lý theo cấp độ rủi ro mà dự thảo Luật lựa chọn không phải là một mô hình biệt lập, mà phản ánh một xu thế lập pháp đã được nhiều quốc gia, tổ chức quốc tế vận dụng trong quản trị dữ liệu, an ninh mạng những năm gần đây: thay vì áp đặt một bộ quy tắc đồng nhất cho mọi loại dữ liệu, pháp luật phân hóa nghĩa vụ tuân thủ theo đúng mức độ rủi ro thực tế mà việc xử lý dữ liệu đó có thể gây ra cho xã hội. Dưới góc độ lý luận pháp luật, đây là sự vận dụng nguyên tắc tương xứng (proportionality) - một nguyên tắc nền tảng của khoa học pháp lý hiện đại, theo đó mức độ can thiệp của công cụ quản lý nhà nước phải tương xứng với mức độ rủi ro cần kiểm soát. Việc lựa chọn nguyên tắc này giúp tránh hai thái cực đều không mong muốn: một mặt là buông lỏng quản lý trước rủi ro an ninh dữ liệu ngày càng tinh vi, mặt khác là áp đặt một cơ chế kiểm soát đồng loạt, gây lãng phí nguồn lực giám sát của Nhà nước và tạo gánh nặng tuân thủ không cần thiết cho những chủ thể chỉ xử lý dữ liệu có mức độ rủi ro thấp.

Về phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc áp dụng pháp luật và ranh giới với các luật chuyên ngành có liên quan, dự thảo phân định: nguyên tắc, điều kiện xử lý dữ liệu cá nhân, quyền của chủ thể dữ liệu cá nhân tiếp tục thực hiện theo pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân; hoạt động xây dựng, quản trị, khai thác, chia sẻ, phân loại dữ liệu theo tính chất quan trọng thực hiện theo pháp luật về dữ liệu; bảo vệ an ninh mạng đối với hệ thống thông tin thực hiện theo pháp luật về an ninh mạng, còn việc bảo vệ an ninh của chính dữ liệu, xuyên suốt vòng đời, thực hiện theo Luật An ninh dữ liệu. Cách phân định này giúp tránh tình trạng một tổ chức, doanh nghiệp phải thực hiện nhiều thủ tục trùng lặp cho cùng một nội dung quản lý; dự thảo còn quy định nguyên tắc một đối tượng, một nội dung rủi ro chỉ được đánh giá, thẩm định, kiểm tra một lần.

Về cơ chế quản lý theo cấp độ rủi ro, dự thảo Luật quy định 05 cấp độ rủi ro an ninh dữ liệu, từ Cấp độ 1 (thấp nhất) đến Cấp độ 5 (cao nhất), xác định dựa trên khả năng xảy ra sự cố và mức độ thiệt hại có thể gây ra đối với quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Dữ liệu ở cấp độ càng cao, nghĩa vụ bảo vệ càng chặt chẽ: dữ liệu Cấp độ 1, Cấp độ 2 gần như không phát sinh thủ tục hành chính; từ Cấp độ 3 trở lên, chủ quản dữ liệu phải thực hiện đánh giá tác động, kiểm toán định kỳ; dữ liệu Cấp độ 4, Cấp độ 5 phải được thẩm định an ninh dữ liệu trước khi hệ thống được đưa vào vận hành chính thức. Việc phân cấp độ rủi ro, theo quy định của dự thảo, không thay thế việc phân loại dữ liệu theo pháp luật về dữ liệu và không làm thay đổi quyền sở hữu, quyền quản lý, khai thác, sử dụng dữ liệu của tổ chức, cá nhân, bảo đảm công cụ quản lý an ninh không ảnh hưởng đến quyền tài sản hợp pháp đối với dữ liệu.

Về bảo vệ an ninh dữ liệu theo vòng đời và chuyển dữ liệu xuyên biên giới, dự thảo Luật xác lập định hướng bảo vệ an ninh dữ liệu xuyên suốt toàn bộ vòng đời - từ khâu thu thập, lưu trữ, xử lý, truyền đưa cho đến khi tiêu hủy - đồng thời kiểm soát chặt chẽ, có phân hóa theo cấp độ rủi ro đối với việc chuyển dữ liệu xuyên biên giới nhằm bảo vệ chủ quyền dữ liệu quốc gia. Theo định hướng chung, mức độ yêu cầu bảo vệ và kiểm soát tăng dần theo cấp độ rủi ro của dữ liệu; phần lớn dữ liệu có mức độ rủi ro thấp được tạo điều kiện lưu thông thuận lợi, hạn chế tối đa phát sinh thủ tục hành chính, trong khi dữ liệu có mức độ rủi ro cao được quản lý chặt chẽ hơn tương xứng. Dự thảo cũng bổ sung cơ chế bảo vệ tổ chức, cá nhân trong nước trước yêu cầu cung cấp dữ liệu trực tiếp từ nước ngoài không thông qua kênh hợp pháp, phù hợp với nguyên tắc tôn trọng chủ quyền, an ninh quốc gia và thông lệ quốc tế về tương trợ tư pháp.

Về bảo vệ an ninh dữ liệu đối với công nghệ mới và trí tuệ nhân tạo, dự thảo Luật xác lập định hướng bảo vệ an ninh dữ liệu đối với công nghệ mới và trí tuệ nhân tạo, gắn với xu thế phát triển công nghệ hiện nay. Tổ chức, cá nhân nghiên cứu, phát triển, triển khai công nghệ mới, hệ thống trí tuệ nhân tạo xử lý dữ liệu có mức độ rủi ro cao có trách nhiệm tích hợp biện pháp bảo vệ an ninh ngay từ khâu thiết kế, bảo đảm nguồn gốc hợp pháp và tính nguyên vẹn của dữ liệu được sử dụng. Đồng thời, dự thảo quy định rõ định hướng không chồng chéo thủ tục: việc đánh giá an ninh dữ liệu đối với hệ thống trí tuệ nhân tạo được tích hợp trong quy trình đánh giá rủi ro theo pháp luật về trí tuệ nhân tạo, không lập hồ sơ riêng, không tổ chức thẩm định riêng; cơ quan có thẩm quyền không được yêu cầu bàn giao mã nguồn, trọng số mô hình, trừ trường hợp phục vụ điều tra vụ án hình sự - qua đó vừa quản lý được rủi ro, vừa bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ của doanh nghiệp...

Những nội dung cốt lõi nêu trên cho thấy dự thảo Luật An ninh dữ liệu được thiết kế theo hướng vừa bảo đảm chặt chẽ về an ninh, chủ quyền dữ liệu quốc gia, vừa hạn chế tối đa tác động đến hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp của tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp, tạo nền tảng pháp lý để phát triển kinh tế dữ liệu, kinh tế số trong giai đoạn tới.

T.Uyên