Chất lượng tượng đài Hải Phòng - tạm lùi để nhìn lại

Thực tế chưa vui này được giới chuyên môn nhận định và cắt nghĩa ở một số nguyên nhân. Theo họ, trước hết đó là những bất cập về tài năng. Những nhà điêu khắc đầu hai thứ tóc dù đã có tác phẩm để đời vẫn e dè trước mỗi công trình mới. Vì họ hiểu rằng để xây dựng một tượng đài cần trước hết là tài năng của những người thực hiện. Tài năng được cộng lại từ kinh nghiệm nghề nghiệp, khả năng tổ chức thực hiện và điều quan trọng hơn cả là tay nghề về nghệ thuật của người trực tiếp thể hiện tác phẩm. Nhưng đã xảy ra tình trạng chủ dự án chưa có kinh nghiệm về tượng đài, kể cả tượng ở quy mô nhỏ, nhưng cũng cứ liều 'thử sức' ở một số công trình lớn và chất liệu khó. Nhà điêu khắc Dương Đăng Cẩn năm nay 76 tuổi, nguyên Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật chuyên ngành điêu khắc Hội Mỹ thuật Việt Nam không muốn nhắc lại câu chuyện làm tượng danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm đặt tại đền thờ Trạng Trình ở xã Lý Học (Vĩnh Bảo) bởi ở công trình này dường như bị bỏ qua kiến trúc hội họa và điêu khác- yếu tố chính quyết định sự thành bại của công trình tượng đài. Cũng như vậy, ở một số tượng nhân vật lịch sử khác, tác giả thao tác một cách nhà nghề, quen tay thuần thục đến độ vô cảm trong việc tạo hình khuôn mặt mà quên mất rằng khuôn mặt là phần quan trọng nhất, biểu thị thần thái của nhân vật. Theo đó, là những khuôn mặt cứng gượng, giả tạo, tư thế và phục trang của nhân vật cũng được nghiên cứu đầy chất ước lệ của sân khấu. Buồn hơn là chủ dự án viện cớ vì chưa có kinh nghiệm để bào chữa cho những khuyết điểm và cả những sai phạm lớn. Câu hỏi đặt ra là có phải đã có những ưu ái trong việc trao các công trình vào tay những người ít có khả năng chuyên môn, thậm chí xa lạ với nghề điêu khắc?!

Việc sử dụng chất liệu cho tượng đài cũng là điều cần nói. Mặc dù về thủ tục, mỗi công trình có đủ những bảng phân tích có vẻ rất khoa học các thành phần nguyên tố của những đá, đồng, thạch cao. Nhưng trên thực tế, kết quả phân tích ấy có vẻ như không ăn nhập với những mẻ đồng được đúc từ những các-tút đạn pháo, mâm thau, từ nguồn phế liệu... rất khả nghi về phẩm chất để tạo nên hình hài của những danh nhân. Có bức tượng đúc bằng 'nguyên liệu mới' trên không chịu được a-xit trong nước mưa, khiến tượng nguếch ngoác rất khó coi, cứ phải định kỳ 'màn the trướng rủ' để làm công việc mỹ viện cho tượng đài.

Xây dựng tượng đài là một công việc thể hiện sự tôn vinh của thế hệ đương thời đối với các sự kiện, nhân vật lịch sử, các danh nhân Người ta luôn nói đến cái tâm. Và cái câu có vẻ như một sự đúc kết ấy là 'tâm thế nào thì tượng thế ấy'.Tâm không thấy phát lộ đáng kể trong kết quả công việc mà lại kém cỏi tài năng thì không nên liều lĩnh nhận việc hệ trọng. Vì như thế sẽ là không có tâm. Huống hồ, đó lại là công việc thiêng liêng không thể dành cho những ham hố lợi danh. Ai cũng hiểu, không nhất thiết phải là kinh nghiệm tự thân của người đang làm công việc dựng tượng đài. Vậy nên, trong lĩnh vực này, những giải pháp hành chính là không ổn. Vẫn theo giới chuyên môn, trong tình hình thông tin thuận tiện hiện nay có thể sử dụng kinh nghiệm của người khác hoặc từ nước ngoài. Cũng không thừa nếu trước đó, chủ đầu tư công trình tượng đài tìm người có kinh nghiệm để giao việc. Thay vì chỉ quen 'sản xuất mẫu phác thảo', những người tham gia, chịu trọng trách xây dựng tượng đài còn phải có khả năng tổ chức xây dựng, điều hành tổng hòa các chuyên môn kiến trúc, quy hoạch, điêu khắc, hội họa với các chuyên ngành khác như giao thông, điện, nước, cây xanh, vườn hoa.

Trong việc chế tác tượng, Hải Phòng không có nhiều bậc đại thụ, nhưng không thiếu thế hệ nghệ nhân học nghề và những nhà điêu khắc tập sự Họ cũng rất cần đến sự công tâm và bất vụ lợi trong việc quyết định lựa chọn những tác giả thứ thiệt trong lĩnh vực xây dựng tượng đài nói chung. Trong lần trả lời phỏng vấn của một tờ báo, nhà điêu khắc Dương Đăng Cẩn nhấn mạnh tính chất nghiệt ngã, những yêu cầu khắt khe của tượng đài. Ông lưu ý đến khâu thẩm định mẫu phác thảo và thi công cần phải thận trọng. Song, trong lĩnh vực xây dựng tượng đài, cốt lõi là tài năng và tâm đức những người thực hiện và các điều kiện để quy tụ tài năng, tâm đức ấy. Hiện thành phố còn có những dự án như cụm tượng đài Chiến thắng Cát Bi, tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh và Quảng trường mang tên Người. Như thế có nghĩa là chất lượng tượng đài vẫn còn là mối quan tâm. Và người có tài, có tâm, có chuyên môn giỏi vẫn phải được xem là nhân vật chínhhhh của công việc nhiều ý nghĩa này. Đây có lẽ cũng là một cách nhìn nhận sau quãng tạm lùi để tự đánh giá về chất lượng tượng đài thời gian qua./.

Thạch Anh