Cần xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến pháp luật

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 4/8, sau khi làm việc tại Hội trường, Quốc hội thảo luận tại Tổ về 3 dự án luật, trong đó có dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).

Tham gia thảo luận tại Tổ 2 - Đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) TP Hồ Chí Minh, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, đây là dự án luật có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật. Yêu cầu trước hết là phải xác định đúng vị trí, vai trò của công tác này. Mọi công dân đều phải sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Tuy nhiên, người dân phải hiểu Hiến pháp, hiểu pháp luật thì mới có thể thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của mình.

Thời gian qua, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đã được quan tâm triển khai từ Trung ương đến địa phương, trong đó có việc thành lập các hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở các quy định mà không thực sự quan tâm tổ chức thực hiện thì pháp luật vẫn khó đến được với người dân.

Dẫn kinh nghiệm của một số nước phát triển như Singapore, Nhật Bản, Chủ tịch Quốc hội cho rằng phải tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng pháp luật. Luật cần tập trung quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc, ổn định, lâu dài; những nội dung cụ thể, thường xuyên biến động cần giao cho Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền quy định.

Theo Chủ tịch Quốc hội, thời gian gần đây, hoạt động lập pháp đã có những đổi mới mạnh mẽ. Khối lượng các dự án luật, nghị quyết được Quốc hội xem xét, thông qua tăng cao, gắn với việc đổi mới tư duy, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong quá trình xây dựng, thẩm tra, hoàn thiện pháp luật. Cùng với đổi mới hoạt động xây dựng pháp luật, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cũng phải có bước chuyển mạnh mẽ, tương xứng với yêu cầu của giai đoạn mới.

Nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi số, Chủ tịch Quốc hội cho rằng công tác phổ biến, giáo dục pháp luật không thể chỉ dừng lại ở việc số hóa văn bản và đăng tải lên các cổng thông tin điện tử mà phải hướng tới sự tương tác đa chiều.

Thực tế, việc tìm kiếm, tiếp cận và hiểu các văn bản pháp luật hiện nay vẫn chưa thực sự thuận lợi, còn khó khăn đối với nhiều người dân. “Do đó, dự thảo Luật cần nghiên cứu quy định rõ việc xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong hệ sinh thái này, cần xác định cụ thể nghĩa vụ của các cơ quan trong xây dựng, chuẩn hóa và cung cấp dữ liệu pháp luật mở, có cấu trúc, có thể tích hợp vào các công cụ số, hệ thống trí tuệ nhân tạo và trợ lý pháp lý tự động”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Thông qua các công cụ này, người dân có thể tìm hiểu và được giải đáp những vấn đề pháp luật cơ bản liên tục 24 giờ mỗi ngày, bảy ngày mỗi tuần, qua đó giúp việc tiếp cận và sử dụng pháp luật trở nên thuận lợi hơn.

Chủ tịch Quốc hội lưu ý, chuyển đổi số phải hướng tới tương tác đa chiều, không chỉ truyền thông một chiều từ cơ quan nhà nước xuống người dân. Dự thảo cần bổ sung cơ chế tiếp nhận phản hồi, đánh giá mức độ hiểu biết pháp luật, đo lường khả năng tiếp nhận và thực thi pháp luật của người dân trên môi trường số. Trên cơ sở đó, các cơ quan có thể kịp thời điều chỉnh nội dung và phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật.

“Đổi mới phải được thể hiện ở những nội dung cụ thể như vậy. Nếu vẫn làm theo phương thức cũ thì thông tin pháp luật khó đến được với đông đảo người dân và doanh nghiệp”, Chủ tịch Quốc hội nói.

Một yêu cầu khác được Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh là phải xác định rõ các nhóm đối tượng đặc thù, đồng thời cá thể hóa nội dung và phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật. Luật hiện hành đã quy định một số nhóm đối tượng đặc thù như đồng bào dân tộc thiểu số, người dân ở vùng sâu, vùng xa, người đang chấp hành hình phạt và một số nhóm khác. Tuy nhiên, phương thức tiếp cận đối với các nhóm này vẫn còn chung chung.

Chủ tịch Quốc hội cho rằng, dự thảo cần nghiên cứu bổ sung các tiêu chí cụ thể theo vùng, miền, độ tuổi, lĩnh vực hoạt động và sinh kế. Người dân làm nghề gì, sinh sống tại địa bàn nào thì cần được ưu tiên tiếp cận những quy định pháp luật tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích, đời sống và sinh kế của họ.

Về xã hội hóa công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu phải xây dựng cơ chế khuyến khích thực chất, tránh quy định chung chung. Dự thảo cần cụ thể hóa các chính sách ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, tài chính, tín dụng, tiếp cận đất đai và các điều kiện cần thiết khác đối với tổ chức, doanh nghiệp tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật.

Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm xã hội của đội ngũ luật sư. Có thể nghiên cứu quy định số giờ bắt buộc hằng năm mà luật sư tham gia trợ giúp pháp lý, tư vấn, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật; đồng thời coi đây là một tiêu chí đánh giá, xếp loại đối với luật sư và tổ chức hành nghề luật sư. Với đội ngũ luật sư đông đảo, có mặt từ Trung ương đến địa phương, việc phát huy trách nhiệm của lực lượng này sẽ góp phần quan trọng đưa pháp luật đến gần hơn với người dân. 

Thảo luận tại Tổ 9 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh, TP: Cần Thơ, Hà Tĩnh và Lai Châu), các đại biểu thống nhất sự cần thiết ban hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi), đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đưa pháp luật vào cuộc sống.

ĐBQH Cà Thị Thắm (Lai Châu) đề nghị mở rộng đối tượng được tiếp cận thông tin pháp luật. Theo Đại biểu, dự thảo mới quy định quyền tiếp cận, thụ hưởng pháp luật của công dân nhưng chưa làm rõ quyền của người nước ngoài và người không quốc tịch đang cư trú, học tập, làm việc tại Việt Nam.

Đại biểu cho rằng tại nhiều địa phương miền núi, biên giới có hoạt động giao thương, lao động của người nước ngoài và các trường hợp di cư tự do chưa có quốc tịch. Nếu các đối tượng này không được tiếp cận nguồn thông tin pháp luật chính thống sẽ gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước, bảo đảm an ninh, trật tự. Do vậy, Đại biểu đề nghị bổ sung quy định cho phép người nước ngoài và người không quốc tịch được tiếp cận những thông tin pháp luật liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của mình.

Bên cạnh đó, Đại biểu Cà Thị Thắm cho rằng dự thảo chưa quy định rõ thời gian người lao động tham gia học tập, phổ biến pháp luật có được tính vào giờ làm việc hay không. Trong khi đó, nhiều công nhân làm việc theo ca, kíp nên nếu không có quy định rõ ràng, họ sẽ ngại tham gia các buổi tuyên truyền pháp luật vì ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung quy định thời gian tham gia học tập, phổ biến pháp luật được tính là thời gian làm việc và người lao động không phải chi trả các chi phí liên quan, qua đó bảo đảm không bị trừ lương khi tham gia các hoạt động này.

ĐBQH Cà Thị Thắm cũng nhận thấy dự thảo chưa có cơ chế kiểm soát nội dung pháp luật do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo lập. Theo Đại biểu, ngày càng nhiều người dân, đặc biệt là thanh niên, sử dụng AI và mạng xã hội để tra cứu thông tin. Nếu nội dung pháp luật do AI tổng hợp không được kiểm soát, người dân có thể hiểu và áp dụng sai quy định. Đại biểu đề nghị bổ sung quy định yêu cầu các nội dung do AI tạo lập hoặc tóm tắt phải được nhận diện, kiểm duyệt và có người chịu trách nhiệm kiểm tra trước khi công bố.