Cần minh bạch trong khai thác tài nguyên khoáng sản

Là quốc gia có nguồn tài nguyên (TN)  khoáng sản (KS) phong phú, đa dạng với trên 5.000 mỏ và điểm quặng của hơn 60 loại KS khác nhau, song với việc khai thác bừa bãi, tràn làn như hiện nay thì “của núi cũng chẳng còn”… Viện Tư vấn phát triển (CODE) và Phòng Thương mại và Công nghiệp VN (VCCI) vừa đưa ra sáng kiến minh bạch ngành công nghiệp khai khoáng (ETTI).

Bức tranh loang lổ

Thực trạng khai thác TN KS ở VN dưới nghiên cứu của CODE như một bức tranh loang lổ, nhiều lỗ hổng, nhiều khoảng tối. Nghiên cứu của CODE được nghiên cứu trong hai năm 2009-2010. Theo CODE, hiện có hàng chục loại KS đang được khai thác, số lượng các DN khai thác KS tăng lên khá nhanh với mức tăng bình quân 21,7%/năm giai đoạn 2000-2007, bằng 1% tổng số DN cả nước. Đến nay, hầu hết các thành phần kinh tế đã tham gia khai thác khoảng sản với trên 2.000 DN, trong đó  khoảng 90% là DN quy mô nhỏ…

Tổn thất trong khai thác than ở Quảng Ninh vào khoảng 7,3- 7,7% dối với khai thác lọ thiên và 28- 31% trong khai thác hầm lò.

Do công nghệ khai thác chế biến chưa được quan tâm đúng mức, phần lớn là cơ sở khai thác chế biến quy mô nhỏ, khai tác và sản xuất manh mún nên mức độ thu hòi thấp và không thu hồi được KS đi kèm gây thất thoát TN lớn. Theo báo cáo của Tập đoàn TKV, tổn thất trong khai thác than ở Quảng Ninh vào khoảng 7,3- 7,7% dối với khai thác lọ thiên và 28- 31% trong khai thác hầm lò.

Tổn thất trong chế biến cũng rất cao. Đơn cử như tổng thu hồi quặng vàng trong chế biến (tổng thu hồi) hiện chỉ đạt khoảng 30% đến 40%. Trong khi chỉ tiêu thu hồi vàng ở các nước khác đạt từ 92-97%, và khong chỉ mất mát mà còn gây ô nhiễm môi trường (MT) nghiêm trọng…

Tù mù thu ngân sách Nhà nước

“Ngành khai khoáng đang để lại hệ quả MT trầm trọng. Điều đáng phải nói nữa là sự thiếu minh bạch từ việc khai thác đến thu ngân sách (NS) nhà nước  khiến NS thất thu, lợi nhuận rơi vào túi DN còn hậu quả thì người dân địa phương gánh chịu”, CODE cảnh báo. Theo CODE, ở một vài nơi chính quyền địa phương làm ngơ cho nạn khai thác không phép lộng hành.

Một trong những điểm lò khai thác than trái phép bị Lực lượng cảnh sát MT Công an Quảng Ninh phát hiện

Việc thu phí và sử dụng phí bảo vệ MT cũng thiếu minh bạch. DN không nộp đủ phí theo khối lượng khác thác. Chưa kể có nộp đủ, thu đủ thì khoản phí này cũng không đủ bù đắp, giải quyết vẫn đề ô nhiễm MT tại địa phương như mục đích của loại phí này. Đơn cử như ở Quảng Ninh, số phí bảo vệ MT thu được trong 6 năm 1999-2005 chỉ có 206 tỷ đồng vì có nhiều DN khai thác không phép.

Từ khi làm mạnh việc kiểm tra, cấp phép, số DN đang khai thác không phép đã đăng ký khai thác chính thức được cấp phép tăng lên, phí bảo vệ MT nhờ đó cũng tăng thu lên đến 310 tỷ đồng năm 2008, và 2009 thu được 290 tỷ đồng.

Theo quy định một phần nguồn thu từ hoạt động KS để lại địa phương hỗ trợ phát triển kinh tế vùng khai thác KS. Nhưng tại hầu hết các tỉnh coi khoản thu này như nguồn thu NS và sử dụng vào nhiều mục đích, không dùng hết nguồn này để hỗ trợ cho vùng có KS khai thác. Cộng đồng địa phương thậm chí còn không biết nguồn trích hỗ trợ là bao nhiêu và đã sử dụng vào việc gì…

CODE đưa ra đề nghị, TNKS phải được khai thác hiệu quả, bền vững mang lại lợi ích cho tất cả các bên liên quan (Nhà nước-DN và người dân), và để góp phần vào giải quyết vấn đề này VN nên tham gia sáng kiến minh bạch các ngành công nghiệp khai thác (EITI).

ETTI – Được ủng hộ cao

Có đến 66,7% số người được hỏi ủng hộ việc VN nên tham gia ETTI. Những đối tượng này ủng hộ việc minh bạch hơn nữa ngành công nghiệp khai thác. Một số ý kiến trong nhóm ủng hộ việc tăng cường minh bạch trong ngành công nghiệp khai thác KS thông qua thực thi ETTI. Trong số các cơ quan QLNN, có tới 75% ủng hộ minh bạch thông qua thực thi ETTI trong khi đó đại diện khối DN chỉ có 56% ủng hộ.

Trong khi các DN lớn và có vốn ĐTNN đều ủng hộ việc minh bạch hóa thì các DN tư nhân có quy mô nhỏ thường có thái độ e dè khi trả lời…Theo ông Đậu Tuấn Anh, Phó ban Pháp chế VCCI, khi tham gia sáng kiến EITI, cần thành lập một Uỷ ban quốc gia với sự tham gia của đại diện các bộ ngành liên quan như Bộ Tài chính, Bộ Công thương, Bộ TN&MT, Uỷ ban Phòng chống tham nhũng…, và các DN khai thác KS; các hiệp hội DN quốc gia, tổ chức xã hội dân sự và các chuyên gia độc lập. Trong đó, theo kinh nghiệm từ nhiều nước, Bộ Tài chính hoặc Bộ Công thương nên là cơ quan chủ trì việc thực thi EITI trên cơ sở phối hợp với các bên liên quan theo quy định của Uỷ ban EITI.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc gia nhập và thực thi EITI ở VN cũng được dự đoán sẽ gặp phải một số khó khăn và thách thức như khả năng thực hiện trên thực tế, cụ thể ở đây là việc tuân thủ các quy định của EITI khi VN đã tham gia, các quy định về bí mật thông tin của ngành dầu khí, và một vài khó khăn ban đầu về nguồn nhân lực và tài chính để thực thi sáng kiến này.