Đề xuất bảo hiểm xã hội cho lao động hoạt động trên nền tảng số:

Cần lấp "khoảng trống" trách nhiệm của doanh nghiệp vận hành

Cần lấp "khoảng trống" trách nhiệm của doanh nghiệp vận hành
Xem xét, đánh giá toàn diện chính sách BHXH bắt buộc đối với người làm việc trên nền tảng số để đề xuất quy định khi sửa đổi toàn diện Luật BHXH. Ảnh minh họa: CafeF/An ninh tiền tệ

Cần nghiên cứu, định hình rõ trách nhiệm chia sẻ nghĩa vụ đóng góp của các doanh nghiệp vận hành ứng dụng trên các nền tảng số, song song với việc quy định đưa người làm việc trên nền tảng số vào diện tham gia BHXH bắt buộc.

Vấn đề được đặt ra khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) và Quốc hội cho ý kiến đối với hồ sơ dự án, báo cáo tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH).

Theo số liệu từ các diễn đàn chính sách lao động và an sinh xã hội gần đây, có tới hơn 90% người làm việc trên nền tảng số coi đây là nguồn thu nhập chính nuôi sống bản thân và gia đình. Nhưng gần 80% lực lượng này đang đứng ngoài hệ thống an sinh chính thức, đối mặt với rủi ro lớn khi gặp tai nạn nghề nghiệp, ốm đau hoặc khi hết tuổi lao động.

Bức tranh thực tế và nỗ lực mở rộng lưới an sinh

Sự bùng nổ của kinh tế số tại Việt Nam đã tạo ra một lực lượng lao động đặc thù với quy mô ước tính khoảng 2 triệu người, hoạt động chủ yếu trong các lĩnh vực vận tải công nghệ, giao hàng, bán hàng trực tuyến và cung ứng dịch vụ qua ứng dụng. Nhưng chỉ khoảng 1/5 trong số họ có tham gia BHXH.

Vì vậy, tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI, Chính phủ đã đề xuất sửa đổi khoản 6 Điều 2 Luật BHXH theo hướng: Giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên trên cơ sở đề xuất của Chính phủ, bảo đảm lộ trình phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ, từng bước tăng độ bao phủ của chính sách BHXH.

Tại phiên họp của UBTVQH ngày 18/11/2026, Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết về mở rộng đối tượng tham gia BHXH và bảo hiểm hưu trí bổ sung, Chính phủ báo cáo UBTVQH giữ quy định như dự thảo hiện hành, chưa mở rộng trong lần sửa đổi này. Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết, Thường trực Ủy ban đề nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Nội vụ và các cơ quan liên quan "khẩn trương nghiên cứu, đánh giá toàn diện chính sách BHXH đối với người làm việc trên nền tảng số, theo hướng làm rõ đối tượng tham gia, mức đóng, mức hưởng, phương thức đóng và trách nhiệm đóng của các bên, nhất là doanh nghiệp, đơn vị vận hành nền tảng số, để đề xuất quy định khi sửa đổi toàn diện Luật BHXH".

Thảo luận tại nghị trường, nhiều đại biểu Quốc hội nhận định phạm vi nhóm đối tượng này rất rộng, tính chất công việc linh hoạt, đa dạng về mức thu nhập. Nếu dự thảo chỉ dừng ở quy định giao quyền cho UBTVQH quyết định theo lộ trình mà chưa làm rõ các yếu tố cấu thành cốt lõi như tiêu chí xác định đối tượng, mức đóng, phương thức đóng và đặc biệt là trách nhiệm của các bên liên quan, chính sách sẽ rất khó khả thi khi triển khai thực tế, thậm chí có thể phát sinh tâm lý né tránh từ cả người lao động lẫn doanh nghiệp.

Nhận diện những "nút thắt" pháp lý cần tháo gỡ

Để chuẩn bị nền tảng vững chắc cho lộ trình thực thi cũng như hướng tới việc sửa đổi toàn diện Luật BHXH trong tương lai, có 4 vấn đề cốt lõi cần được bóc tách và quy định minh bạch.

Lao động trên nền tảng số không đồng nhất. Có người làm việc toàn thời gian, chịu sự điều phối trực tiếp qua thuật toán (như tài xế xe ôm công nghệ, nhân viên giao hàng), nhưng cũng có người chỉ tận dụng thời gian nhàn rỗi để kiếm thêm thu nhập hoặc hoạt động trên nhiều ứng dụng cùng lúc.

Đó là, phân định rõ đối tượng tham gia dựa trên tính chất công việc. Cần thiết lập bộ tiêu chí định lượng cụ thể (về ngưỡng thu nhập tối thiểu hàng tháng, số giờ làm việc hoặc tần suất giao dịch trên nền tảng) để phân loại: nhóm nào thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, nhóm nào tiếp tục tham gia theo hình thức BHXH tự nguyện.

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay trong vấn đề mở rộng tham gia BHXH bắt buộc đối với người lao động làm việc trên các nền tảng số là "Trách nhiệm đóng góp của doanh nghiệp vận hành nền tảng số". Phần lớn các công ty công nghệ hiện nay định vị mình chỉ là đơn vị trung gian kết nối, ký hợp đồng hợp tác kinh doanh với người lao động (tài xế công nghệ) thay vì hợp đồng lao động. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp tránh được nghĩa vụ đóng BHXH cho người lao động.

Trên thực tế, các nền tảng số nắm quyền kiểm soát rất lớn đối với người lao động thông qua thuật toán phân cuốc, quy định giá cước, thưởng phạt và khóa tài khoản. Nếu buộc người lao động nền tảng tự gánh toàn bộ tỷ lệ đóng BHXH bắt buộc (hiện hành lên tới 25% tiền lương làm căn cứ đóng cho quỹ hưu trí, tử tuất và ốm đau, thai sản), gánh nặng tài chính sẽ vượt quá khả năng chi trả của họ.

Vì vậy, luật cần xác lập cơ chế chia sẻ trách nhiệm tài chính: doanh nghiệp vận hành nền tảng phải có nghĩa vụ đóng một tỷ lệ phần trăm tương ứng trên tổng doanh thu hoặc thu nhập chi trả cho người lao động, kết hợp với phần đóng của người lao động và sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước (nếu thuộc nhóm yếu thế).

Thu nhập của lao động nền tảng số biến động theo mùa vụ, thời tiết và nhu cầu thị trường. Áp dụng cứng nhắc mức đóng cố định hàng tháng như khu vực hành chính hay nhà máy truyền thống sẽ gây áp lực lớn cho người tham gia.

Một vấn đề cũng cần quan tâm để có thể triển khai quy định này là cần thiết kế mức đóng và mức hưởng linh hoạt. Chính sách cần cho phép xác định mức đóng linh hoạt theo tỷ lệ phần trăm trên thu nhập thực tế phát sinh qua nền tảng, có quy định mức sàn và mức trần phù hợp với mức tham chiếu theo Luật BHXH năm 2024.

Tương ứng với mức đóng, quyền lợi thụ hưởng cần bảo đảm tính liên thông, cho phép cộng dồn thời gian tham gia giữa BHXH bắt buộc và tự nguyện, đồng thời ưu tiên bổ sung các chế độ ngắn hạn thiết thực như bảo hiểm tai nạn lao động, ốm đau và thai sản bên cạnh chế độ hưu trí dài hạn.

Lợi thế lớn nhất của kinh tế nền tảng là mọi giao dịch đều được ghi nhận bằng dữ liệu điện tử. Do vậy, thay vì yêu cầu người lao động tự đi kê khai, nộp tiền thủ công dễ dẫn đến gián đoạn hoặc nợ đọng, pháp luật nên quy định cơ chế khấu trừ và trích nộp tự động tại nguồn. Khi doanh nghiệp nền tảng thanh toán thu nhập cho người lao động, hệ thống sẽ tự động trích tỷ lệ đóng BHXH của cả hai bên để chuyển trực tiếp về Quỹ BHXH thông qua kết nối dữ liệu liên thông với cơ quan thuế và cơ quan bảo hiểm.

Việc mở rộng độ bao phủ an sinh xã hội không chỉ nhằm gia tăng số lượng người tham gia trên sổ sách, mà mục tiêu tối thượng là bảo vệ thực chất người lao động trước các rủi ro của cuộc sống.

Vì thế, hoàn thiện hành lang pháp lý về BHXH cho người lao động nền tảng số là yêu cầu cấp thiết của quá trình phát triển kinh tế số bền vững. Một chính sách hài hòa được lợi ích giữa tăng trưởng của doanh nghiệp công nghệ và quyền lợi an sinh của hàng triệu người lao động sẽ tạo ra động lực phát triển ổn định, nhân văn cho thị trường lao động Việt Nam trong giai đoạn mới.

Để tấm lưới an sinh thực sự vươn tới lực lượng lao động đặc thù này khi sửa đổi toàn diện Luật Bảo hiểm xã hội trong thời gian tới:

Trước hết, pháp luật cần sớm luật hóa và thống nhất khái niệm về "người làm việc trên nền tảng số" cũng như "doanh nghiệp vận hành nền tảng số" xuyên suốt từ Bộ luật Lao động, Luật Giao dịch điện tử đến Luật BHXH; qua đó nhận diện rõ sự điều hành qua thuật toán là một dạng thức quan hệ lao động mới nhằm xác lập cơ sở ràng buộc trách nhiệm của doanh nghiệp.

Song song đó, ngay trong luật cần thiết lập nguyên tắc chia sẻ nghĩa vụ tài chính ba bên gồm Nhà nước, doanh nghiệp nền tảng và người lao động, kiên quyết khắc phục tình trạng "khoán trắng" gánh nặng đóng góp cho những người lao động tự do vốn có thu nhập bấp bênh.

Về phương thức quản lý, cần bắt buộc các đơn vị vận hành ứng dụng kết nối, chia sẻ dữ liệu điện tử về thời gian làm việc và thu nhập thực tế với cơ quan bảo hiểm để bảo đảm tính minh bạch, chống thất thu hay trốn đóng. Cuối cùng, thay vì áp dụng đồng loạt ngay lập tức, Chính phủ nên tổ chức triển khai thí điểm tại các đô thị lớn và trên những nền tảng gọi xe, giao hàng có quy mô lớn, để từ thực tiễn sinh động đó đúc kết thước đo chuẩn xác nhất trước khi hoàn thiện quy định chung.

Xuân Quang