Cấm sản xuất, tàng trữ, buôn bán, đốt và thả đèn trời- Khó hiệu quả khi người dân chưa nhận thức đúng

Phong tục truyền thống thời hiện đại

Ở Việt Nam, lễ hội thi thả đèn trời được ghi chép từ năm 1900 trong sách “Thái Bình phong vật chí”; được tổ chức ở xã Trình Phố (nay thuộc xã An Ninh và Phương Công, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình). Lễ hội bắt nguồn từ mong ước xua đi bóng đêm và ma quỷ để có một cuộc sống trường tồn, gặp nhiều an lành, may mắn. Những chiếc đèn trời khi đốt, phần không khí bên trong đèn bị loãng, không khí bên ngoài sẽ ùa vào đẩy đèn bay tít lên thinh không. Hải Phòng là một địa phương có truyền thống sản xuất và thả đèn trời với những “làng đèn trời” ở huyện Vĩnh Bảo. Đèn được làm bằng cái sọt to, đường kính 80 – 90cm, chiều cao dao động từ 1m – 1,5m, thân được dán bằng giấy bản hoặc giấy dó có độ dai, bền và chịu được sức đẩy của gió. Bấc đèn làm bằng vải bông tẩm mỡ lợn để nhỡ tàn bấc rơi vào người cũng không gây bỏng. Lựa hôm trời gió nhẹ vừa phải, người dân mang đèn ra chỗ đất rộng, trống, châm lửa vào bấc, đợi không khí bên trong nóng từ từ đẩy đèn lên thì nhẹ nhàng thả tay. Đèn bay xa từ 5 đến 10km là  bình thường.

Thả đèn trời nở rộ đặc biệt trong giới trẻ thành thị Hải Phòng từ khoảng năm 2007. Giá bán đèn trời khá đa dạng, dao động từ 10.000 đồng/chiếc đến 30.000 đồng/chiếc. Đèn to được làm cầu kỳ với bấc làm bằng vải diềm bâu, tẩm mỡ lợn, giá cao hơn nhưng số lượng tiêu thụ không nhiều bằng loại đèn bé, làm không quá công phu nhưng giá thành rẻ hơn. Nhiều chiếc đèn, bấc được xé từ vải ni-lông nên khi cháy còn chảy nhựa, gây bỏng nếu chẳng may rơi vào người. Có những chiếc đèn làm ẩu, không  cân, dễ bén lửa vào thành khiến đèn chưa kịp bay lên đã bốc cháy và rơi xuống. Đó cũng chính là nguyên nhân biến những chiếc đèn trời thành nguồn họa tiềm ẩn gây cháy.

Đặc biệt, khi đèn trời không đúng tiêu chuẩn được thả trong thành thị, nhà cửa san sát, chật chội, bí gió, chung quanh là những công trình dân sinh, kho xăng, đường dây điện, cánh rừng khi thời tiết hanh khô… thì những đốm lửa từ đèn trời không thiếu cơ hội để bùng lên thành đám cháy dữ dội gây hậu quả nghiêm trọng.

Thờ ơ với những hiểm nguy tiềm ẩn từ đèn trời

Tại xã Đồng Minh, huyện Vĩnh Bảo, một địa chỉ nhiều dân “nghiền” đèn trời dù xa xôi cũng lặn lội về bằng được để đặt mua. Chị chủ quán nước đầu làng Bảo Hà, chị cho biết, trong làng giờ vẫn có nhà làm đèn trời, rồi đon đả giới thiệu  nhà ông H. ở gần đây vẫn làm đèn trời để bán.

Ông Hoàng Văn H. có thể được gọi là một nghệ nhân làm đèn trời ở làng, từng mang đèn đi thả ở nhiều nơi, nhiều lễ hội làng. Khi được hỏi về quy định cấm thả đèn trời của Chính phủ, ông bảo “Biết chứ, nhưng cấm là cấm ở thành phố thôi, làng quê mình, cấm gì. Vẫn thả được. Cô yên tâm, đèn nhà tôi có tiếng rồi, thả cái nào bay lên cái ấy, mà chỉ có cháy hết bấc rồi mới rơi xuống thôi. Làm sao mà gây hỏa hoạn được.” Ngỏ ý muốn đặt giúp người bạn khoảng 10 chiếc, ông cười khà “tưởng nhiều chứ 100 chiếc cô lấy luôn cũng được. Mà cô có thích gắn kèm pháo bông vào đèn không? Khi đèn bay lên, châm pháo là pháo nổ bung, đẹp lắm. Loại không pháo là 30.000 đồng/chiếc còn gắn pháo là 35.000 đồng/chiếc”. Rồi như để chứng minh, ông chỉ tôi xem 100 chiếc bấc vải diềm bâu đã được tẩm mỡ lợn cất gọn trong hòm và một chiếc hòm khác để những chiếc đèn đã lên khung, dán giấy, xếp gọn gàng, cẩn thận.

Không chỉ gia đình ông H., về các xã Vĩnh Phong, Tiền Phong, huyện Vĩnh Bảo, chúng tôi đều được bà con chỉ tận tình đến địa chỉ các gia đình làm đèn trời. Khi nghe hỏi muốn đặt mua đèn trời, cũng có người ban đầu lưỡng lự, nói rằng đã có quy định cấm, không làm nữa. Nhưng khi chúng tôi khẩn khoản, nói rằng rất muốn đặt mua, thả ở những chỗ rộng, thoáng, chả sao đâu thì họ đều vui vẻ, đồng ý nhận làm. Giá cả đèn trời năm nay cũng không chênh lệch so với trước khi bị cấm là mấy, từ 25.000 đồng/chiếc đến 35.000 đồng/chiếc. Cũng theo những hộ làm đèn trời ở đây, dù có lệnh cấm nhưng chắc chắn vẫn sẽ có người đặt mua khi Tết đến hay lúc làng mở hội, vì tâm lý chung của mọi người đều là thả đèn ở quê, đất trống nhiều “không cháy được đâu mà sợ”.

Hậu quả từ những vụ cháy do đèn trời không nhỏ, nhưng có lẽ quá xa xôi với những người dân quê. Thả đèn trời là một trong những sinh hoạt văn hóa lâu đời, gắn bó với nhiều người dân làng quê. Và khi những thiệt hại không bày ra trước mắt, không trực tiếp tác động ngay tới cuộc sống của những người sản xuất đèn trời thì dù có cấm, họ vẫn có thể “vượt rào”, nhất là khi lợi nhuận đặt ra trước mắt.

Hồng Châm