Cách làm mới trong hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân

Thẻ cho điểm cộng đồng và thẻ báo cáo công dân là những khái niệm mới, cách làm mới, đặc biệt mới hơn trong hoạt động giám sát và thẩm tra của HĐND các cấp.

Dù tên gọi có khác nhau, song đều thể hiện sự có mặt của công dân với tư cách là người dân và doanh nghiệp trong các hoạt động quan trọng của HĐND. Và tất nhiên nó không chỉ dừng lại ở vai trò của người dân mà nó còn là nơi đại biểu (ĐB) HĐND tự đánh giá mình thông qua thẻ điểm và sự báo cáo của công dân. Theo kế hoạch, kết quả tham vấn tại các địa bàn thí điểm được báo cáo tại Kỳ họp cuối năm 2012 của HĐND tỉnh Ninh Thuận.

Hình minh họa

Thẻ cho điểm cộng đồng - tự cộng đồng quyết định

Đại diện Tổ chức Oxfam cho biết, thẻ cho điểm cộng đồng được áp dụng trong việc thực hiện thẩm tra và phê duyệt danh mục dự án các công trình đầu tư trọng điểm do UBND đệ trình. Thực tế, những công trình quan trọng, thường chiếm tới 40% ngân sách hàng năm của địa phương, nhưng nguời dân hầu như chưa được trực tiếp tham dự bình chọn thứ tự ưu tiên đầu tư và do đó cũng không có sự quan tâm giám sát đến việc thực hiện công trình.

Về phía HĐND, với cách thẩm tra chú trọng vào số liệu và kỹ thuật, bản thân ĐB cũng tự nhận thấy họ chưa đủ kỹ năng và kỹ thuật để thực hiện công việc đó một cách hiệu quả, đồng thời cũng chưa hoàn thành tốt vai trò đại diện cho cử tri. Công cụ thẻ cho điểm cộng đồng được Oxfam giới thiệu vừa đáp ứng được nhu cầu của người dân và ĐB HĐND.

Theo đó, mỗi bên (cộng đồng và chủ đầu tư) sẽ cho điểm thứ tự ưu tiên, tính cần thiết của các công trình theo thang điểm từ 1 - 5, trong đó 5 thể hiện độ cần thiết cao nhất và 1 là ít cần thiết nhất. Bên cạnh việc cho điểm, hai bên cũng sẽ nêu rõ lý do giải thích cho quyết định của mình. Thông thường chủ đầu tư sẽ cho điểm dựa trên kế hoạch đầu tư chiến lược dài hạn của địa phương trong khi việc cho điểm của cộng đồng sẽ phản ánh những nhu cầu cấp thiết của người dân trong lao động và sinh hoạt.

Các nhóm dân cư đựơc ưu tiên trao quyền sử dụng thẻ cho điểm sẽ là những nhóm người chịu thiệt thòi như người nghèo, người dân tộc thiểu số và phụ nữ. Sau đó, HĐND đóng vai trò người điều hành trung gian sẽ xem xét và đưa ra quyết định cuối cùng về kết quả lựa chọn ưu tiên được thể hiện trong báo cáo thẩm tra và nghị quyết của HĐND.

Với cách làm này, thẻ cho điểm cộng đồng sẽ giúp giải quyết vấn đề đầu tư dàn trải trong khi nguồn kinh phí hạn hẹp. Thay vì tình trạng đầu tư tràn lan cho tất cả các công trình, kinh phí sẽ đựơc lần lượt phân bổ cho các công trình theo thứ tự ưu tiên đã được đồng thuận.

Ngoài ra, đưa ý kiến cho điểm của người dân vào tham vấn cũng giúp cho việc đầu tư đáp ứng nhu cầu thiết thực của người dân, đặc biệt là những nhóm người chịu thiệt thòi và sẽ tạo nên sự đồng thuận trong nội bộ địa phương. Bên cạnh đó, cách làm này cũng giúp công khai, minh bạch cho nguời dân về ưu tiên đầu tư công trình của tỉnh và tăng cường khả năng giám sát của nguời dân cho những công trình sắp diễn ra. HĐND cũng tăng tính khoa học trong công việc của mình đồng thời đảm bảo đựoc vai trò đại diện cho người dân.

Đại diện Oxfarm cho biết, hiện dự án đã hoàn thành giai đoạn tập huấn cho HĐND tỉnh, HĐND TP.Phan Rang – Tháp Chàm và HĐND huyện Bác Ái. Các đơn vị này đã đi thực địa để tiến hành áp dụng vào đầu tháng 12/2012, kết quả tham vấn nhằm cung cấp thông tin cho kỳ họp cuối năm 2012. Đồng thời HĐND tỉnh đề xuất sẽ ban hành cơ chế chính thức để nhân rộng mô hình trên tòan tỉnh vào đầu năm 2013.

Thẻ báo cáo công dân -  lắng nghe từ người dân

Thẻ được đề xuất dựa trên những khó khăn trong việc thực hiện chức năng giám sát của HĐND và đã đựơc áp dụng thí điểm trong việc giám sát việc xây dựng trường THCS Lê Lợi tại xã Phước Thắng, huyện Bác Ái trong tháng 10/2012. Theo quy định, HĐND có chức năng giám sát rất nhiều lĩnh vực khác nhau như y tế, giáo dục, đầu tư xây dựng.

Tuy nhiên thực tế là HĐND không có đủ chuyên môn để thực hiện việc giám sát tất cả các lĩnh vực này. Từ thực tế này, thẻ báo cáo công dân, gồm phiếu điều tra với các câu hỏi, nhằm thu thập ý kiến đa chiều từ người dân. Trong trường hợp áp dụng cụ thể vào việc giám sát trường THCS Lê Lợi, đối tượng được đặt câu hỏi gồm có 5 nhóm: học sinh, giáo viên và hiệu bộ, phu huynh, ban giám sát đầu tư cộng đồng, Phòng giáo dục & Đào và UBND xã.

Sau khi lắng nghe ý kiến của các nhóm, HĐND đã thấy những vấn đề cụ thể còn tồn tại trong việc xây dựng trường THCS Lê Lợi như, tiến độ do vốn ngân sách cho công trình không đủ và đúng như cam kết ban đầu; học sinh và giáo viên không được tham vấn trong quá trình lên kế hoạch xây dựng…

Thông qua công cụ hỗ trợ là thẻ báo cáo công dân, HĐND có thể nhìn thấy nhu cầu thiết thực của người dân và đại diện cho họ phản hồi chất vấn nhà đầu tư. HĐND chuyển từ cách giám sát kỹ thuật sang giám sát tác động và ảnh hưởng của công trình. Cách làm này phù hợp hơn với trình độ chuyên môn và bối cảnh nghề nghiệp của các đại biểu.

Ngoài ra lần đầu tiên việc giám sát dựa trên các mẫu phiếu và bằng chứng đã tăng sức thuyết phục cho lập luận của HĐND trong việc chất vấn các đơn vị thực hiện dự án, dẫn dến việc bắt buộc đựơc đơn vị thực hiện cam kết bảo đảm tiến độ. Ban quản lý dự án, nhà thầu và UBND (chủ đầu tư) đã cam kết hoàn thành công trình trước 31/12/2012 với chất lượng tốt nhất.

Tất nhiên, trong quá trình triển khai thí điểm Thẻ cho điểm cộng đồng và Thẻ báo cáo công dân đã gặp một số thách thức và khó khăn như thu hút sự quan tâm của HĐND tới cách làm mới; nguồn lực, nhất là nguồn lực tài chính để duy trì cho một mô hình mới như vậy, đặc biệt đối với một tỉnh nghèo như Ninh Thuận và là mô hình thí điểm đầu tiên.

Khó khăn đó, còn ở khung thể chế liên quan đến tính cam kết và gắn kết của ĐB với công việc người ĐB và với tổ ĐB của họ. Thực tế là phần lớn các ĐB đều là ĐB kiêm nhiệm nên mối quan tâm của họ đối với việc áp dụng những mô hình và công cụ mới của HĐND là rất hạn chế. Tất cả những vấn đề này cần được xem xét kỹ khi tiến hành nhân rộng mô hình này toàn tỉnh đồng thời những bổ sung, sửa đổi đối với Luật Tổ chức HĐND và UBND các cấp.

Trần Long