Các thư tịch phả ký và dấu ấn Phật giáo thời Hùng Vương (Kỳ 2): Từ Hùng Vương Thánh Tổ ngọc phả đến bài thơ thần của thần tích làng Yên Phú

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Những trang ngọc phả, vẫn được các thế hệ ông cha truyền dạy phải lưu giữ trân trọng và hiện vẫn đang được “Thờ” tại các di tích từ bao đời nay.
Cổng vào Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Đền Hùng. Cổng vào Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Đền Hùng.

* Kỳ 1: Các thư tịch phả ký và dấu ấn Phật giáo thời Hùng Vương: Ngọc phả, thần phả - những cứ liệu lịch sử quan trọng

Nơi thờ tự, đối với mỗi người dân Việt là một chốn thiêng liêng để thương tưởng, kính ngưỡng. Chúng ta cần có một thái độ đúng đắn để đi sâu tìm hiểu di sản của tổ tiên để lại có ý nghĩa gì và thông điệp của cha ông gửi gắm. Những trang ngọc phả, vẫn được các thế hệ ông cha truyền dạy phải lưu giữ trân trọng và hiện vẫn đang được “Thờ” tại các di tích từ bao đời nay.

1. Tại Đền Hùng (núi Nghĩa Lĩnh, tỉnh Phú Thọ), 3 khu đền Thượng, đền Hạ và đền Trung trong quần thể di tích đều đặt 3 ngai vị có ghi:

- Đột ngột Cao Sơn Cổ Việt Hùng Thị thập bát thế Thánh vương

- Ất Sơn Thánh vương

- Viễn Sơn Thánh vương

Ban quản lý đền và những người dân nơi đây cho rằng, đây là ba vị thần núi, tương ứng 3 ba chòm núi Nghĩa Lĩnh, núi Trọc và núi Vặn ở vùng Việt Trì. Vậy câu hỏi đặt ra là tại sao đền Hùng lại thờ ba vị thần núi? Tại sao ngai thờ quốc tổ vua Hùng nước ta lại là 3 vị thần núi? Vậy vua Hùng là ai?

Với quan điểm, dùng di tích đền miếu để định vị lịch sử và căn cứ Ngọc phả, thần tích, thần sắc để làm cứ liệu lần tìm về những giai đoạn xa xưa của dân tộc, chúng tôi đã sưu tầm, dịch và khảo các bản ngọc phả Hùng Vương được lưu giữ trên vùng đất tổ Phong Châu. Trong đó, bản Hùng Vương Thánh tổ ngọc phả lưu tại đền Vân Luông chính là tư liệu trả lời cho những ngai vị được cho là của ba vị thần núi hiện đang được thờ tại đền Hùng.

Phần thứ nhất trong bản ngọc phả có tên Nam Việt Hùng Vương ngọc phả vĩnh truyền tự điển, trong đó ghi chép đầy đủ các tên gọi, ngày sinh, thời gian trị vì của các đời vua Hùng.

Theo cuốn điển thờ này, Đột Ngột Cao Sơn là mỹ tự truy phong (tên thờ) của Hùng Quốc Vương - người con trưởng trong trăm người con trai của Lạc Long Quân và Âu Cơ. Tương tự, Viễn Sơn là thụy hiệu của Hùng Hy Vương và Ất Sơn là thụy hiệu của Hùng Hi Vương, 2 vị vua Hùng kế tiếp Hùng Quốc Vương.

Các thư tịch phả ký và dấu ấn Phật giáo thời Hùng Vương (Kỳ 2): Từ Hùng Vương Thánh Tổ ngọc phả đến bài thơ thần của thần tích làng Yên Phú ảnh 1

Trang thần tích Yên Phú với bài thơ thần.

Như thế, đền Hùng ở Phú Thọ thực chất là thờ 3 vị vua Hùng đầu tiên của thời đại Hùng Vương, là những vị vua Hùng được ghi chép trong điển thờ quốc gia (ngọc phả). Không thể có chuyện quốc tổ người Việt lại là 3 vị thần núi.

2. Từ nền tảng của Hùng Vương thánh tổ ngọc phả, chúng tôi dần dần giải mã được những dữ liệu lịch sử còn khuất lấp qua những bản thần tích tại các di tích thờ tự tại khắp các làng xã của vùng đồng bằng Bắc bộ.

Khi kết hợp và xâu chuỗi thông tin từ các bản thần tích, một giai đoạn văn hóa tín ngưỡng của dân tộc được hiển lộ. Cụ thể, trong bài viết này, chúng tôi muốn nói tới dấu ấn Phật giáo từ giai đoạn Hùng Vương mở nước cho đến thời kỳ Hai Bà Trưng qua một bài thơ thần được chép lại trong một bản thần tích.

Làng Yên Phú (Liên Ninh, Thanh Trì, Hà Nội) hiện còn lưu giữ bản thần tích kể về 2 vị thủy thần xuất thế là Trung Vũ và Đài Liệu, đã cùng với mẹ nuôi là vị sư nữ Phương Dung tham gia giết giặc lập công trong khởi nghĩa của Trưng Vương. Thắng trận, hai ông trở về bản quán, lệnh cho binh sĩ cùng nhân dân tu sửa ngôi miếu, là nơi thờ phụng của làng Yên Phú trước đây. Nhân đó hai ông ứng khẩu thành thơ rằng:

Từ cổ đế vương muôn triệu dân,

Theo thần tất phải giữ tinh thần

Sự truyền không dễ phân Chân, Ảo

Nhớ lại Sơn triều Phật chính Chân.

Như thế, thời điểm đạo Phật đã thịnh hành ở nước ta được ghi lại ít nhất là từ năm 110 trước Công nguyên trong thần tích Yên Phú. Thần tích đúng là “sự truyền không dễ phân Chân, Ảo”, nhưng bài thơ của thần ở Yên Phú lại còn có một sự khẳng định đáng kinh ngạc hơn khi đọc câu thơ cuối cùng:

Nhớ lại Sơn triều Phật chính Chân.

Vào thời kỳ Trưng Vương sau kỷ nhà Triệu mà “nhớ lại” thì chỉ có thể là về thời Hùng Vương. Nguyên văn trong bài thơ chữ Nho là “Hồi tưởng Sơn danh Phật tức Chân”. Cụm từ “Sơn danh” thực chất là chỉ thời Hùng Vương vì các vị vua Hùng đầu tiên được thờ ở đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh tại Phú Thọ đều là các vị “Sơn thánh”. Đền thờ quốc tổ Hùng Vương ở xã Hy Cương, Việt Trì, Phú Thọ thờ 3 vị vua Hùng như đã đề cập ở phần trước là:

- Đột Ngột Cao Sơn cổ Việt Hùng Thị thập bát thế Thánh vương;

- Viễn Sơn Thánh vương;

- Ất Sơn Thánh vương.

Các bản ngọc phả Hùng Vương viết dưới thời Lê thường có tên gọi là Hùng Vương Sơn - Nguyên Thánh tổ Tiền Hoàng đế, chỉ vị Thánh tổ ban đầu của triều đại Hùng Vương Sơn. Nói cách khác chữ Sơn ở đây cũng là chỉ thời đại Hùng Vương.

Thêm vào đó, các bản thần tích như cuốn Hùng Vương Thánh Tổ Ngọc phả đều chép chuyện Lạc Long Quân và Âu Cơ chia 50 con theo cha về biển, làm Thuỷ tinh. 50 con theo mẹ về núi, làm Sơn tinh. Người con trưởng của dòng theo mẹ lên núi, lên ngôi lập nước Văn Lang, xưng là Hùng Vương. Trong các thần tích “Sơn thánh” thực ra chính là chỉ các vị vua Hùng, hoặc các nhân vật trong dòng theo mẹ Âu Cơ đi cai quản miền rừng núi.

Với hiểu biết về nghĩa của từ “Sơn danh” như vậy thì câu thơ cuối trong bài thơ thần ở Yên Phú: “Hồi tưởng Sơn danh Phật tức Chân”, là một sự khẳng định rằng: Đạo Phật ở nước ta đã có từ thời Hùng Vương Sơn thánh.

Cho đến nay, trong nhận thức/quan niệm của đa số các nhà nghiên cứu khoa học xã hội, không gian văn hóa tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ gần như chỉ được giới hạn ở phạm vi hành chính của các làng xã thuộc thành phố Việt Trì và một phần của huyện Lâm Thao, mà trung tâm rực rỡ nhất là khu vực Nghĩa Lĩnh - Hy Cương.

Còn lại, tại hàng trăm làng xóm của xứ sở này, nơi có các di tích tín ngưỡng gắn với các hiệu danh Cao Sơn Thánh Vương, Đột Ngột Cao Sơn, Ất Sơn Thánh Vương, Viễn Sơn Thánh Vương, Cao Sơn - Sơn Tinh, Cao Sơn - Quý Minh hoặc thờ riêng Cao Sơn như một vị thần chủ độc lập, được nhiều học giả cho rằng, tất cả đều là dấu tích của những sinh hoạt tín ngưỡng thờ thần núi (suy từ chữ “Sơn” mà ra!), hiện thân của tín ngưỡng tôn giáo nguyên thủy, do cư dân Việt - Mường sáng tạo thuở xa xưa! Tuy nhiên, soi vào thực tiễn thì hiện trạng của không gian văn hóa tín ngưỡng gắn với tục thờ cúng các vua Hùng lại vô cùng rộng mở, hiện tồn nhiều chứng cứ và vết tích văn hóa qua hàng trăm năm.

… Lần đọc các bản ngọc phả, thần tích và sắc phong hiện đang lưu giữ tại khu vực đền Hùng và các vùng phụ cận, một số bài cúng được chủ tế xướng lên tại các điện thờ thuộc các làng xã huyện Lâm Thao, thành phố Việt Trì, cùng tài liệu Hán - Nôm lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội), có thể nhận thấy trong nội dung của những nguồn tư liệu này có ghi các tước hiệu, mỹ tự của các vua Hùng được triều đình nhà nước phong kiến phong tặng/truy tặng (chủ yếu hiện còn từ thế kỷ XV trở về sau).

Trong mục Thần tích xã Vi Cương, tư liệu hiện đang lưu trữ tại kho sách Viện Nghiên cứu hán Nôm, Hà Nội, ký hiệu EA9/25, đọc phần Ngọc phả cổ truyền viết về Hùng Vương, tại tờ 27b có lưu thần tích xã Vi Cương thuộc phủ Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, được khắc ngày 14 tháng 8 niên hiệu Đại Nguyên thứ 2, ở mục Cung miếu điện của các vị Hùng Vương thánh tổ Nam thiên đại bảo triều trước, liệt kê danh sách các vị vua Hùng được thờ, trong đó có ghi 3 người gắn với các tước hiệu: Hùng Vương thánh tổ Nam thiên đại tiền hoàng đế khai quốc hồng đồ Đột Ngột Cao Sơn cổ Việt Hùng thị nhất thập bát đế thánh vương Hùng Nghĩa Vương thần tông ân thâm hoàng đế; Hùng Vương Viễn Sơn thánh vương ân trạch phổ huệ thánh vương; và Hùng Vương Ất Sơn thánh vương trợ thắng công bình hoàng đế. Trong mục Thần tích xã Tiên Cương, phủ Lâm Thao, ký hiệu AEA9/31, ở tờ 17a, có bản Ngọc phả mang tên: “Ngọc phả cổ truyền về mười tám đời Cao Sơn Thánh Vương họ Hùng nước Việt cổ”, trong đó kể lại sự tích về “Hùng Vương Thánh tổ Tiền Thái tổ Cao Sơn Minh Vương hoàng đế”…

(Trích bài viết: Không gian văn hóa tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương của PGS.TS.Bùi Quang Thanh)

Thích Tâm Hiệp
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Ký ức Việt Nam (kỳ 12): Chợ làng

Một phiên chợ làng (ảnh tư liệu).
(PLVN) - Chợ làng là một thiết chế công đặc thù của nền văn hóa kinh tế tập thể vô danh. Cùng với đình, chùa thì chợ là không gian di động và là một trong những không gian công quan trọng nhất của nền văn hóa đám đông làng xã Việt Nam cổ xưa. 

Bụt trong con sinh chưa?

Bụt trong con sinh chưa?
(PLVN) - Tháng Tư là mùa Bụt sinh, mùa sen nở. Trong tâm mỗi chúng ta đều có một đức Phật. Cũng giống như trong một cái đầm hay một cái ao, nếu biết gieo vào và ươm mầm, nhất định ta sẽ trồng được những đóa sen thơm.

Kết nối niềm hạnh phúc

Bàn tay tặng hoa hồng bao giờ cũng phảng phất hương thơm (ảnh minh họa).
(PLVN) - Khoa học đã chứng minh rằng: “Khi một cá nhân hạnh phúc hoặc khi mang đến niềm vui cho người khác, niềm vui sẽ quay trở lại bản thân ta và đến cả nhiều người khác nữa. Nó có thể lan tỏa từ người này sang người khác, kể cả những người không quen biết”.

Nhà thơ Du Phong: Đừng bao giờ để tình yêu cũ kỹ

 Nhà thơ Du Phong (Ảnh internet).
(PLVN) - Viết về thơ tình, hầu như nhà thơ nào cũng có viết. Nhưng để tạo ra được dấu ấn riêng, được nhiều người thuộc, nhắc nhớ thì ít người làm được như Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính. Đó là những nhà thơ đã khuấy động một thời trên văn đàn Việt Nam. Hiện nay, tiếp nối dòng chảy thơ tình, có nhà thơ Du Phong.

Truyền thuyết về hộ tướng của cá Ông ở lăng ông Thủy Tướng Cần Giờ

Lăng Ông Thủy Tướng ở Cần Giờ với tuổi đời hơn 200 năm.
(PLVN) - Cư dân vạn chài Cần Giờ (TP Hồ Chí Minh) tin rằng, cá Ông là một loài vật linh thiêng, luôn cứu giúp cho những con thuyền gặp phải sóng to gió lớn, giúp dân chài lưới tai qua, nạn khỏi. Điều đặc biệt ở đây là, họ còn có quan niệm về sự tồn tại của các loài vật được cho là hộ vệ cá Ông.

Nhà đầu tư Nhật Bản tin tưởng Việt Nam vẫn là “bến đỗ” an toàn

Nhà đầu tư Nhật Bản tin tưởng Việt Nam vẫn là “bến đỗ” an toàn
(PLVN) - Tổ chức xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) vừa công bố báo cáo khảo sát từ 4.600 doanh nghiệp (DN) Nhật hoạt động tại gần 20 thị trường châu Á - Thái Bình Dương, trong đó có 700 DN ở Việt Nam. Kết quả khảo sát cho thấy tuy nền kinh tế có một năm bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi bùng phát dịch Covid-19 đợt 4, song tỷ lệ DN Nhật tại Việt Nam muốn mở rộng đầu tư kinh doanh vượt xa đến 10 điểm so với các nước trong khối ASEAN .

Cách chữa bệnh theo "tám kinh, tám vĩ" của người xưa

Thời nào, thầy thuốc cũng rất quan trọng với con người. (Ảnh minh hoạ, nguồn internet).
(PLVN) - Nếu như ngày nay chúng ta coi "lương y như từ mẫu", "thầy thuốc như mẹ hiền" thì trong "Vũ trung tùy bút" của Phạm Đình Hổ, người thời xưa tôn kính các bậc danh y cũng như vậy. Bởi thời nào cũng thế, các bậc danh y, lương y, thần y hành nghề là để cứu người...

Bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam

Bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam
(PLVN) - Năm 1821, sau khi nhậm chức quan nhỏ ở Quốc Tử Giám (Huế), Phan Huy Chú dâng cuốn “Lịch triều hiến chương loại chí” lên vua Minh Mạng. Vua khen “soạn khéo lắm” rồi ban thưởng 30 lạng bạc, 30 thỏi mực và 30 cái bút.

Thích thú quán cà phê đồ cổ đầu tiên ở Tam Nông

Thích thú quán cà phê đồ cổ đầu tiên ở Tam Nông
(PLVN) - Tôi được một thầy giáo thân thiết nhắn tin qua Zalo giới thiệu quán Cà phê đồ cổ đầu tiên của huyện Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp mang tên Xuân Nhi. Quán đang được nhiều khách hàng thích thú khi đến thưởng thức hương vị ly cà phê thơm lừng, vừa ngọt vừa đắng và ngắm nhìn những món đồ cổ để cùng hoài niệm một thời đã qua.

La Vie vào Top 10 Doanh nghiệp FDI phát triển bền vững

La Vie vào Top 10 Doanh nghiệp FDI phát triển bền vững
(PLVN) - Không ngừng đầu tư cho hoạt động bảo vệ tài nguyên nước và giảm tác động của bao bì đến môi trường bất chấp những khó khăn do dịch Covid-19, công ty La Vie, một thành viên của Tập đoàn Nestlé (Thụy Sĩ), vừa được vinh danh trong Top 10 Doanh nghiệp FDI tiêu biểu về tăng trưởng xanh và phát triển bền vững năm 2021-2022.

Đền thờ vị hoàng đế sáng lập ra thương cảng Vân Đồn

Cổng tam quan Khu di tích.
(PLVN) - Đền thờ vua Lý Anh Tông nằm trong quần thể di tích Đền thờ Vua Lý Anh Tông và danh thắng động Đông Trong, thuộc thị trấn Cái Rồng, huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Đền được xây dựng từ năm Chính Long Bảo Ứng thứ 10 (khoảng năm 1172), nằm trên bậc thềm triền núi Rồng Mẹ rất thơ mộng và linh thiêng.

Doanh nghiệp sẵn sàng chào đón khách vào dịp lễ 30/4 - 1/5

Doanh nghiệp sẵn sàng chào đón khách vào dịp lễ 30/4 - 1/5
(PLVN) -  Sau những tín hiệu tích cực từ dịp nghỉ lễ giỗ Tổ Hùng Vương vừa qua, nhiều doanh nghiệp, người làm du lịch kỳ vọng dịp nghỉ lễ 30/4 -1/5 tới sẽ “bùng nổ”. Từ các chương trình khuyến mại, công tác điều phối tránh quá tải, “chặt chém”… du khách cũng được nhiều địa phương chuẩn bị kỹ lưỡng.

Huyền tích ly kỳ về đền thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở cửa ngõ xứ Đàng Trong

Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh tọa lạc bên đường quốc lộ, ngay chân Đèo Ngang thuộc thôn Vĩnh Sơn, xã Quảng Đông, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình.
(PLVN) - Dọc đường thiên lý Bắc – Nam, qua địa phận Đèo Ngang nối Hà Tĩnh với Quảng Bình (khi xưa gọi là cửa ngõ xứ Đàng Trong) có một ngôi đền nhỏ được coi là linh thiêng bậc nhất đất Quảng Bình. Đó là đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh tọa lạc bên đường quốc lộ ngay chân Đèo Ngang thuộc thôn Vĩnh Sơn, xã Quảng Đông, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình.