Ca trù Việt Nam trên đường trở thành kiệt tác nhân loại

Trên cơ sở khẳng định sự cần thiết của việc lập hồ sơ ca trù là nhiệm vụ quan trọng của Bộ VHTT và các địa phương có ca trù cùng tham gia hành động, hội thảo sẽ đưa ra những thông tin mới nhất về công tác sưu tầm ca trù của Viện Âm nhạc năm 2005-2006. Theo kết quả khảo sát, cả nước hiện có 17 tỉnh, thành phố có đình, đền thờ tổ nghề ca trù. Mỗi vị sư tổ được gắn liền với các truyền thuyết, những phẩm chất nhất định trong đó chung nhất là hát hay, có công truyền nghề. Có 45 nhóm, CLB ca trù, với gần 350 nghệ nhân có những đóng góp trong khôi phục ca trù ở các tỉnh, thành phố Nghệ An, Thanh Hóa, Hưng Yên, Hà Tây, Hà Nội, Bắc Ninh, Nam Định, Hải Phòng, Phú Thọ, Thái Bình, Vĩnh Phúc, Quảng Bình, TP Hồ Chí Minh, Bắc Giang, Hải Dương. Đây cũng là những địa phương có sự cộng tác tích cực với Viện Âm nhạc về sưu tầm, phát hiện, cung cấp tư liệu ca trù để lập hồ sơ quốc gia về ca trù trình tổ chức UNESCO thế giới. Cũng trong thời gian qua, Viện Âm nhạc phục hồi một số tục lễ trong ca trù như hát Mừng thọ tại gia ở Hà Tây, lễ Thị yến thưởng đào ở làng Đông Ngạc, huyện Từ Liêm (Hà Nội), lễ mở xiêm y và múa bài bông, lễ hát cửa đình ở Hải Dương. Về mặt tài liệu Hán- Nôm liên quan đến ca trù, có 65 văn bia, 5 bản dịch sắc phong, 6 bản dịch và bản dịch gia phả cùng một số bản dịch hoành phi câu đối tại các đình, đền được sưu tầm, tập hợp.

Đồng thời với quá trình lập hồ sơ quốc gia về ca trù của Viện Âm nhạc, ca trù tại các địa phương được quan tâm khôi phục ở nhiều hình thức và trở thành mục tiêu quan trọng của văn hóa ở một số địa phương. Đây cũng là một trong những nội dung đề cập trong phần tham luận tại hội thảo. Căn cứ vào tài liệu hiện có cũng như yêu cầu bổ sung của Ban tổ chức, hội thảo đã có 15 bản tham luận của đại biểu trong nước đề cập nhiều khía cạnh của ca trù như đánh giá thực trạng, giải pháp khôi phục ca trù, hành động quốc gia đối với ca trù và một số vấn đề học thuật. Có 4 tham luận của đại biểu nước ngoài là “Ca trù  - Laođom nét tương đồng dị biệt” (đại biểu Lào), “ Sự đa dạng văn hóa và chiến lược bảo tồn trong xã hội Việt Nam hiện đại, liệu chúng ta có bảo vệ được hát ả đào?”  và “ Sự tái cấu trúc của nghệ thuật ca trù” (Pháp); “Hát ca trù- một hiện tượng độc đáo trên thế giới” (Đức)

Đêm  liên hoan tối 19-6, có  sự xuất hiện của đoàn  ca trù 15 tỉnh, thành phố trong cả nước được chuẩn bị chu đáo.  Để  bảo đảm tính  khoa học và nghệ thuật cao, các đoàn có  hơn 1 ngày chỉ dành cho  tập luyện tại Nhà hát lớn Hà Nội  dưới sự chỉ đạo của tổng đạo diễn, phó  tổng đạo diễn chương trình và kíp nghệ sĩ. Mỗi chương trình được góp ý, hướng dẫn cụ thể về lề lối ca trù cũng như sự  liên kết giữa các tiết mục. Nét đặc sắc ở liên hoan lần này là, trong sự phong phú chung của các làn điệu, các đơn vị chủ yếu tập trung vào việc trình bày, giới thiệu ca trù lời cổ tiêu biểu. Bên cạnh hát Nói của  CLB ca trù Thanh Hóa và TP Hồ Chí Minh, những tiết mục hát múa Chúc hỗ, hát Xích Bích của CLB ca trù Cổ Đạm, Nghi Xuân (Hà Tĩnh), Diễn Châu (Nghệ An), hát Thét nhạc của CLB ca trù Hà Tây, ca trù cổ ở thôn Thông Khê, xã Cộng Hòa, huyện Vụ Bả ( Thuỷ Nguyên) và CLB ca trù (Hội văn nghệ dân gian Hải Phòng) làm nên nét đặc sắc của liên hoan. Đó  còn là  hát  Cung Bắc, nhịp ba Cung Bắc, Trần ai ai dễ biết ( thơ Nguyễn Công Trứ) của các CLB ca trù Thái Hà, Bạch Vân, ca trù UNESCO Hà Nội. Nhóm ca trù Phó Thị Kim Đức Hà Tây trình bày hát Tỳ bà. Đoàn Hải Dương với hơn 10 nghệ nhân, diễn viên của CLB ca trù và Đoàn Chèo tỉnh trình bày hát Giai, Gửi thự và múa Bông. Ca trù Thái Bình với hát thờ  của làng nghề Đồng Xâm. ..Tính hấp dẫn của các tiết mục ca trù tại liên hoan được tạo nên từ vùng đất sản sinh ra nó và bản thân vẻ đẹp của âm nhạc ca trù. Đó là cái đẹp  “vô tiền khoáng hậu” như cố nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát từng viết: “Trước khi giọng hát lên tiếng, năm khổ phách cùng với đàn và trống đan với nhau đã dạo lên, để rồi tiếp tục được tái hiện nhiều lần trong gần khắp các bài của lối hát, tạo cho lối hát một kiểu nhất quán đặc biệt. Khổ sòng và khổ siết là hai khổ phách mà người nghe dễ nhận ra hơn cả, có thể coi như là hai chủ đề chính của lề lối. Cái khỏe gọn gàng, đầy quyết tâm của khổ sòng cũng như cái đẹp lưu loát bay bổng của khổ siết phải chăng là để tượng trưng cho sức mạnh ý chí và tính chất trong sáng lãng mạn của dân tộc Việt Nam chúng ta suốt bốn nghìn năm lịch sử chống thiên tai địch họa. Đồng thời hiệu quả của cách phối âm, phối khí để phổ nhạc cho thơ cũng nói lên trình độ trí tuệ và thẩm âm của những nghệ sĩ Việt Nam về âm thanh quả là không tầm thường”.                                                                                                       Anh Thơ